امكانى غليظ مى‌باشد، مانند كشش و جذب (دو طرف) جزئى طلاى لطيف و غليظ، و اقتضا كننده تجاذب (كشش دو طرفى) در مركب اين است كه بچرخد؛ در حالى كه ياقوت سرخ هنگامى كه در آتش افكنده مى‌شود نمى‌چرخد، اين به واسطه تأثير نداشتن حرارت در اجزايش؛ و تاثيرى كه به آن حد برسد مى‌باشد، و افلاك ديگر هم مانند اين دو، ولى التحام و چسبندگى بين اجزاى آنها (افلاك) در قوه التحام اجزاى آن دو (طلا و ياقوت)؛ به سبب طبايع عنصرى آنها و با اين‌كه در احديت جمع همانند آن دو نمى‌باشد، نيست، با اين‌كه آنها (افلاك) مرتبه‌شان برتر و احديتشان قوى‌تر از تركيب مولّدات است، لذا به واسطه دوام و عدم دوام آن (التحام) جداى از آن مى‌گردد، چنان‌كه قرآن بدان گويا است كه شكافته و ويران شده و مانند فرش قرمز سرخگون‌[١] شود، يعنى هنگامى كه طوفان آتش بر ديگر عناصر غلبه مى‌كند.

٦٧٦/ ٤ و از آن جمله اين‌كه لطيف و غليظ در مركب نزديك به اعتدال نباشد، ولى لطيف غالب مى‌شود و بالا مى‌رود و غليظ هم با او همراه مى‌شود، مانند زيبق (جيوه) و كبريت (گوگرد) و نوشادر و غير اينها كه كيمياكاران اينها را ارواح مى‌نامند، اين مانند دود عنصرى آتشى است كه در آن شهاب و نيازك و امثال اينها پديد مى‌آيد، و مثال آن عنصر هوايى است كه از هبائى كه همراه آن بخار و غبار است به آسمان بالا مى‌رود و فاصله آن‌چنان كه گفته‌اند هفده فرسنگ است‌[٢].

٦٧٧/ ٤ و از آن جمله اين كه لطيف در آن‌چه كه نزديكى به اعتدال ندارد- و غليظ هم غالب نيست- غلبه نداشته باشد، لذا قوى در تسييل و جارى شدن آن- مانند نقره قلع و سرب و غيره- يا ضعيف در تسييل آن- مانند نرم شدن آهن- اثر دارد، و اين مانند عنصر آبى است كه حرارت تجليات در تسييل آن از هباء اثر دارد نه در بالا بردنش به واسطه غلبه برودت- ولى با رطوبت-.

٦٧٨/ ٤ و از آن جمله اين‌كه غليظ غالب باشد؛ چه رسد به اعتدال، چنان‌كه در سنگهاى قوى هست و آتش قادر بر نرم كردن آنها نيست؛ چه رسد به تسييل آنها، و اين مثال‌

[١] - اشاره به آيه يك سوره انشقاق و انفطار و آيه سى و هفت سوره رحمان مى‌باشد. م

[٢] - مراد جوّ زمين است كه ضخامتش حدود يكصد كيلومتر مى‌باشد. م