مضغه، سپس فرشته را فرمان مى‌دهد كه روح را در او بدمد، او مى‌گويد: پروردگارا! نر باشد يا ماده؟ شقى باشد يا سعيد؟ روزيش چه باشد؟ مدت عمرش چند باشد؟ عملش چه باشد؟ حق تعالى بر فرشته املا مى‌كند و او مى‌نويسد، لذا مستكبر نمى‌پذيرد و از سجود كردن خوددارى مى‌كند و لعنت را به اختيار برمى‌گزيند. و به زودى توضيح اقسام كسانى كه اهليت و شايستگى سلوك را از متمكنان در اسفل سافلين ندارند و كسانى كه اهليت و شايستگى آن را دارند؛ ولى دايره را تمام نكرده‌اند، و كسانى كه آن را تمام مى‌كنند- با خواست خدا- خواهد آمد.

٧٨٩/ ٤ و اما معراج تحليل (در مقابل معراج تركيب) براى اهل كمال در تمام كردن دايره؛ حضرت شيخ قدس سره در تفسير آيه «صراط المستقيم» به طريقه‌اش اشاره‌اى كوتاه دارد و ما آن را از روى دل‌سوزى براى مطالعه كنندگان آگاه نقل مى‌كنيم، گفته: شكّى نيست كه تو را در وجودت مستندى و دليلى هست و آن اشرف و برتر از تو است، براى اين‌كه او داراى مرتبه فعل و غنا و بى‌نيازى است، پس برترين توجهات توبه مستند و دليل خودت از حيث بهره‌مندى از او است، البته اگر به قلبت كه شريف‌ترين و برترين چيز در وجودت مى‌باشد او را قصد و عزم كرده باشى، براى اين‌كه او نسبت به تمام وجود تو متبوع است، يعنى به واسطه توجه مطلق جملى؛ نه از حيث نسبت‌هاى او و يا اعتبار معين علمى و يا شهودى و يا اعتقادى؛ به صورت جمع و يا فرق- به نفى و يا اثبات مانند تنزيه و تشبيه و غير اين دو- به جز يك نسبت كه بدون آن توجه درست نيست- اگرچه درباره عارف مشاهده‌گرى باشد كه به آخرين درجات معرفت رسيده باشد- و آن نسبت تعلق تو است به او و تعلق او به تو، و يا بگو: تعقل تو مر او را و تعلق او مر تو را از حيث تعينش در علم تو، چون براى تعدد ناگزير از اعتبار باقى نگهدارنده است، وگرنه نه زبانى هست و نه هدايت و رشادى.

٧٩٠/ ٤ سپس (گوييم:) عارف گاهى اين نسبت را به عين (ديده) حق مشاهده مى‌كند نه از جهت نفس و تعيّن خودش، لذا در تجريد توحيد اشكالى وارد نمى‌آورد، و گاه هست كه به واسطه قوه غلبه شهود و يا ابهت تجلى از آن غافل مى‌شود؛ ولى آن در واقع باقى مى‌ماند، پس اراده خودت را جمع آر و توجهت را به او- از رنگ اوهام و علوم و مشاهدات- خالص كن و با روى برگردانيدن باطنى‌ات از تعقل ديگر اعتبارات وجودى و مرتبتى الهى و كونى- روى‌