پس از آن از اسماء صفات و افعال و نسبت‌هاى بينى‌[١] از حقايق‌[٢] متعلقات‌[٣] آنها و مراتب‌[٤] و مواطنشان‌[٥]؛ و تفاصيل آثار آنها از جهت تعلق و تخلق و تحقق‌[٦]؛ و آن‌چه كه بدانها از صفات و اسماء جزئى تعيّن مى‌يابد آشكار و روشن مى‌شود. و بازگشت تمامى اينها به دو امر است: يكى معرفت و شناخت دو ارتباط؛ و دوم معرفت و شناخت آن‌چه كه امكان معرفت و شناختش هست و غير ممكن نمى‌باشد.

١٠١/ ٢ اگر گويى: مبادى را وقتى كه جز كاملان و عارفان بر اسرار؛ آن هم از آن سوى پرده و حجاب آثار نمى‌شناسند و مسائل هم موقوف بر اينها است؛ چگونه غير اين دو گروه آنها را مى‌دانند؟

١٠٢/ ٢ گوييم: مسلما هر يك از آن مسائل از عارفى كه متحقق بدانها است فرا گرفته شده است، يعنى كسى كه بدون مشقت و رنج ادراك آينه آن مسائل شده تا آنكه طريق راست و درست برايش روشن گرديده است، و اين يا به واسطه (علم) نظر و اقتضاى حكم حال و ذوق (مكاشفه) و مقام عارف آگاه حصول پيدا مى‌كند؛ و يا به واسطه رسيدن و يافتن شنونده شاهراه حقيقت را در آن (سخن عارف) به سبب امرى كه آن را از حق متعال در وجود خويش مى‌يابد، لذا نيازى به سبب خارجى- مانند قياسات و مقدمات و امثال اين دو از استدلالات و آگاهى دادنها- ندارد.

١٠٣/ ٢ اگر گويى: هر علمى را ميزان و قانونى است كه بدان درست- يعنى آن‌چه كه بدان اختصاص دارد- از نادرستش جدا شده و امتياز مى‌يابد، مانند منطق براى علوم نظرى و نحو براى عبارت كتابها و اخبار و عروض براى وزن اشعار و موسيقى براى آهنگها و سيم‌هاى ساز، آيا براى اين علم ما چنين قوانينى هست؟ چون گفته‌اند: آن تحت حكم موازين در نمى‌آيد.

[١] - يعنى امتيازات.

[٢] - يعنى از اسماء ذاتى و صفاتى و فعلى- مانند حضرات خمسه كه از نكاحات خمسه- آشكار و روشن مى‌شود.

[٣] - يعنى مبادى.

[٤] - حضرت شيخ قدس سره در تفسير فاتحه( اعجاز البيان) گويد: مرتبه عبارت است از حقيقت هر شئى؛ نه از جهت تجردش؛ بلكه از جهت معقوليت نسبت جامع آن‌كه بين آن حقيقت و بين وجودى كه حقيقت را ظهور داده مى‌باشد و حقايق تابع‌اند.

[٥] - يعنى محل‌هايى كه داراى مراتب حسّى‌اند؛ مانند دنيا و آخرت و برزخ.

[٦] - از جهت تعلق يعنى نسبت به هر موجودى، و از نظر تخلق يعنى نسبت به سالكان مهذب و صفا يافته، و از جهت تحقق نسبت به كاملان متحقق.