و قرآن صورت حكم علم محيط به اشياء است- با اختلاف طبقات موجودات و لوازم آنها از احوال و افعال و نسبت‌ها و اضافات در هر عالمى- اين را نيك بفهم. پايان سخن حضرت شيخ قدس سره.

٣٤٦/ ٤ چون اين را دانستى حال بدان كه فرمان حق تعالى در قلم اعلا عبارت است از استجلاى او و شهودش در «عماى» خود و نفس رحمانى؛ از جهت آن‌كه «عما» مجلاى باطن حق تعالى است و اولين تعينات وجود او در اولين مجالى ممكن او- به واسطه موقوف نبودن كمال استعداد آن بر شرط و يا شروط و يا واسطه‌اى- پس در آن (قلم اعلا) آن‌چه را كه در «عما» از تعينات علمى به واسطه صور وجودى در عالم ارواح و اجسام آشكار مى‌شود مشاهده مى‌كند، يعنى آن‌چه را كه به واسطه ايجاب علمى و عدم اصلى- يعنى حكم ازلى- موجب ظهور مى‌شود، خواه مقدّر بر تعيّن باشد، مانند مستعد به استعدادهاى غير مجعول، و يا غير مقدّر- جز به اصول و متبوعات آن (حكم ازلى و ايجاب علمى)- باشد؛ مانند مستعد به استعدادهاى مجعول.

٣٤٧/ ٤ اگر گويى: چگونه درباره قلم اعلا گفته كه اولين تعينات وجود حق در اولين مجالى ممكنى است؟ در حالى كه در تفسير در جايى گفته: اولين عوالم متعيّن از «عما» عالم مثال است و پس از آن عالم تهيّم و سپس قلم. و در جاى ديگر فقط فرشتگان مهيّم را بر قلم پيشى داده، چنان‌كه گفته: آن‌چه كه پس از آن است شهود خداوند سبحان است مر خودش را در مرتبه ظاهرى اوّلينش به اسماء اصليش كه همان «عما» است؛ (اين) مرتبه شهود ظاهر خودش است در مرتبه غير، بدون اين‌كه آن غير؛ خودش را درك كند، و نيز آن‌چه را كه بدان ظاهر شده؛ يعنى به واسطه نزديكى نسبت و پيمانش از آن‌چه كه از آن امتياز يافته؛ و نيز به واسطه غلبه حكم غيب حق و احديت تجلى، و اين صفت مهيّمان در جلال و عظمت حق تعالى است. پس از آن مرتبه شهود ظاهر خودش است در مرتبه غير كه در شهادت از آن امتياز دارد، تا حكم غيب در هر نسبتى كه تعيّنش از آن آشكار شده- به حسب ثبوت آن (نسبت) در علم- ظاهر گردد، لذا به واسطه اين تجلى عين خود؛ و آن‌چه را كه از آن امتياز دارد و آن‌چه را كه بدان از غير خود امتياز دارد؛ درك مى‌كند- پايان سخن حضرت شيخ قدس سره- حال موافقت (بين اين دو سخن) چگونه مى‌شود؟