ما چيزى را نمى‌دانيم جز از جهت اتصاف اعيان ثابته ما بوجود و قيام حيات و علم به ما و برطرف شدن موانع موجود بين ما و بين آن‌چه كه اراده ادراكش را داريم، اين كمتر چيزى است كه معرفت و شناخت ما بر آن متوقف است و اين خود جمعيتى كثير است، پس بسيط را جز بسيط ادراك نمى‌كند، بنابر اين ما از حقايق؛ جز صفات آنها را- از آن جهت كه صفات است نه از آن جهت كه حقائق آنها است- نمى‌دانيم. ابن سينا بدين امر اقرار دارد و گويد:

صفات آنها (حقايق) متعدد و متفاوت است و از جهت نزديكى و دورى گوناگون است، و از اين جهت علوم مردمان نيز تفاوت پيدا مى‌كند، بنابر اين علم به حقايق غير ممكن است؛ مگر از جهت خاص؛ يعنى به واسطه برخاستن حكم نسبت‌ها و قيد و بندهاى وجودى از عارف- در حال تحققش به مقام: كنت سمعه و بصره (من گوش و چشمش مى‌شوم)- و از احكام اين سرّ؛ اسرار پوشيده و مشكل ديگرى است، از جمله تجلى حق متعال كه سارى در حقايق ممكنات است و بيان شيخ اكبر (محى الدين اعرابى) كه خداوند از وى خشنود باد اشاره بدان دارد.

من حقيقت هيچ چيزى را ادراك نمى‌كنم‌		چگونه حقيقتش را ادراك كنم در حالى كه شما در آنيد؟

٥١/ ٢ هفتم اين كه گويم: اين وجه ششم را- در آن‌چه كه همگى اهل منطق بدان اقرار دارند- تأييد مى‌كند كه گويند: بسايط حدّ بردار نيستند و رسم؛ كنه حقيقت را تعريف نمى‌كند[١]، و شناخت مركب فرع شناخت بسايط آن است، زيرا هر مركبى در وجود ذهنى و خارجى- به حسب تركيب- منحل بدانها مى‌شود، و چون موقوف بدان نيست؛ پس موقوفى نيست، بنابر اين مطلقا علم به حقايق وجود ندارد.

٥٢/ ٢ هشتم آن‌كه نزديك‌ترين حقايق به انسان نفس خودش است؛ با اين همه كنه و حقيقت آن را درك نمى‌كند چه رسد به غير آن.

٥٣/ ٢ نهم آن‌كه شناساترين حقايق جوهرى نزد آنان- هنگامى كه جهت تمثيل به حقيقت مشخصش مى‌كنند- حقيقت انسانى است كه به «حيوان ناطق» تعريفش كرده‌اند، و حيوان را به آن‌كه داراى جسم است و رشد كننده و صاحب احساس و به اراده حركت مى‌كند

[١] - اهل منطق چيزى را كه موصل باشد به سوى مطلوب تصورى معرف گويند، چنان كه حيوان ناطق موصل است به تصور انسان. م