ترجمه مصباح الانس ابن فناري (شرح مفتاح الغيب صدرالدين قونوى) - خواجوي، محمد - الصفحة ٦٦٦ - فصل دوازدهم از فصول باب در اسرار كلام است كه عبارت از نسبت بين ظاهر و مظاهر مىباشد

٣٥/ ٥ و خواهد دانست كه آيا استقلال براى يكى از دو طرف الهى و انسانى از حيث وجود و يا تعيّن و يا ارتباط حاصل است و يا آن‌كه استقلال مطلقا براى هر دو طرف ممتنع و محال است؟ و يا آن‌كه در بعضى از امور سه‌گانه؛ غير بعضى ديگر محال و ممتنع است؟ و چه چيزى از عالم در انسان- از جهت معنى- هست كه به ذات خودش قائم است و در آن‌چه از او- از حيث صورت- خارج شده (يعنى از قوه به فعل رسيده) به ذات خود قائم است و يا برعكس مى‌باشد، يعنى كدام چيز است كه معنا خارج شونده از او است و در او صورت است.

٣٦/ ٥ و خواهد دانست كه اجناس عالم- از بالا و پائين و پس از شناخت آنها- منحصر در چه شمارى است، و آيا آنها همان مقولات دهگانه‌اند كه اهل نظر قايل بدان‌هايند يا غير اينهايند؟

٣٧/ ٥ و خواهد دانست كه اجناس عالم چگونه بعضى در بعض ديگر اثر مى‌گذارند.

٣٨/ ٥ و خواهد دانست كه چگونه تمام اجناس در انسان- در حالى كه انسان از حيث حال و مرتبه در آنها اثر مى‌گذارد- اثر مى‌گذارند.

٣٩/ ٥ و خواهد دانست كه پس از اين چگونه در اجناس عالم به ذات و فعل ارادى و حالى اثر مى‌گذارد؛ و خواهد دانست كه چگونگى شناخت مقابله دو نسخه انسان و عالم- به واسطه ذوق (و مكاشفه)- به چه كيفيت است و اول بودن مراتب در عالم- از حيث صورت و معنى و يا رتبه و روح و جسم- چه هست و اول بودن مرتبه به سبب ايجاد در انسان و عالم- و همين‌طور آخر بودن در آن دو- چيست؟ و فرق بين حقايق اثرگذار و اثرپذير- از حيث اثر- چه مى‌باشد[١]؟

٤٠/ ٥ سپس گوييم: و چون طالب دانست كه انسان مجموع حقايق عالم تفصيلى- بالا و پائين آن- مى‌باشد، يعنى انسان صورت جمعيّت قرآنى بوده و عالم صورت تفصيلى فرقانى آن است، و آن حقيقت جمعيت محمدى- يعنى كمالى انسانى- مى‌باشد؛ (چون اين را دانست) مقابله دو نسخه را به ذوق اول كه گفته شد خواهد دانست، براى اين‌كه تمام اشيا عين آن‌

[١] - تا اينجا طرح هفده سئوال بود كه خود در تحت هفده عنوان آنها را بطور مشروح بيان مى‌سازد و شارح هم تبيين مى‌كند. م.