كردنها است به ظاهر، يعنى به واسطه ترك آنها در دم و پشيمانى خوردن بر آن‌چه كه گذشته، سپس نتيجه توبه است و نشانه‌اش حزن و اندوه است و آن حالتى است كه چون بنده را فرا گيرد؛ وى را از غير حق متعال باز مى‌دارد، سپس نتيجه حزن و اندوه خوف از فوت وقت و از دست رفتن آن است. پس حزن و اندوه بر تباه شدن گذشته و خوف از حال و آينده است و نتيجه خوف رميدن از غير و آن‌چه كه بيگانه و غير حق متعال است، و نتيجه‌هاى آن فراوان است، مانند زهد و فرار (به حق تعالى).

١٢٩/ ٢ و از آن جمله خلوت (تنهايى) است و نتيجه خلوت انديشيدن و تفكر در به دست آوردن موجبات وصول و رسيدن (به حق متعال) است و فكر و انديشيدن نتيجه و ميوه‌اش ذكر (ياد) مطلوب است و ذكر نتيجه‌اش حضور با مذكور (ذكر شده) است، پس مداومت و پى‌درپى بودن ذكر نتيجه‌اش دوام حضور- كه همان دوام مراقبه است- مى‌باشد، و دوام مراقبه نتيجه‌اش حياء از حق حق متعال- در ارتكاب آن‌چه كه بدان راضى نيست- مى‌باشد و آن نتيجه‌اش ادب با خداوند- كه عبارت از حفظ دو حد زياده‌روى و كوتاهى است- مى‌باشد، و ادب نتيجه‌اش مراعات حدود شرعى است كه آن؛ نتيجه‌اش قرب است كه منتهى به انس با خداوند، و منتهى به ادلال و انبساط مى‌شود و آن فروگذاردن و رها كردن سجيه و خلق است و وحشت داشتن از وحشت حشمت. و ادلال نتيجه‌اش سئوال است كه منتهى به اجابت مى‌گردد، و تمام اين مقامات معرفت ناميده مى‌شود، اين آن چيزى بود كه در آن (كتابها) بود و تمام مقامات كلى آنهايى است كه بيان خواهيم داشت‌[١].

١٣٠/ ٢ و از آن جمله (مقامات) چيزى است كه شيخ بزرگوار و پرچمدار هدايت- قطب عارفان- محمد بن عبد الله انصارى هروى در كتاب منازل السايرين گرد آورده و مشروحش به شرح ذيل است‌[٢].

[١] - يعنى در بيانش كه: بدان نفس انسانى هيئت و شكلى اجتماعى و گرد آمده است ... تا پايان سخنش.

[٢] - اين مقامات از شرح منازل السايرين رونويس شده:

بخش بدايات كه داراى ده باب است: يقظه- توبه- محاسبه- انابه- تفكر- تذكر- اعتصام- فرار- رياضت- سماع.

بخش ابواب كه داراى ده باب است: حزن- خوف- اشفاق- خشوع- اخبات- زهد- ورع- تبتل- رجا- رغبت.

بخش معاملات كه داراى ده باب است: رعايت- مراقبه- حرمت- اخلاص- تهذيب- استقامت- توكل- تفويض- ثقت- تسليم.

بخش اخلاق كه داراى ده باب است: صبر- رضا- شكر- حياء- صدق- ايثار- خلق- تواضع- فتوت- انبساط.

بخش اصول كه داراى ده باب است: قصد- عزم- اراده- ادب- يقين- انس- ذكر- فقر- غنى- مراد.

بخش اوديه كه داراى ده باب است: احسان- علم- حكمت- بصيرت- فراست- تعظيم- الهام- سكينه- طمأنينه- همت.

بخش احوال كه داراى ده باب است: محبت- غيرت- شوق- غلق- عطش- وجد- دهش- هيمان- برق- ذوق.

بخش ولايات كه داراى ده باب است: لحظ- وقت- صفا- سرور- سرّ- نفس- غربت- غرق- غيبت- تمكّن.

بخش حقايق كه داراى ده باب است: مكاشفه- مشاهده- معاينه- حيات- قبض- بسط- سكر- صحو- اتصال- انفصال.

بخش نهايات كه داراى ده باب است: معرفت- فنا- بقا- تحقيق- تلبيس- وجود- تجريد- تفريد- جمع- توحيد.