هفت خوشه بروياند و در هر خوشه‌اى صد دانه باشد و خدا براى هركه خواهد دو برابر مى‌كند كه خداوند وسعت بخش و دانا است (٢٦١- بقره) و مردمان در آغاز درجه يازدهم جوزا وارد بهشت و دوزخ مى‌شوند و هر دسته‌اى در سراى خودش استقرار مى‌يابد و در آتش؛ هيچ كس باقى نمى‌ماند جز اين كه به شفاعت و يا عنايت الهى بيرون مى‌آيد و مرگ بين بهشت و دوزخ كشته مى‌گردد و به امر الهى كه خدا در حركات فلك دورترين به وديعه گذارده تكوين در بهشت- به همان وجهى كه نشأه جهان آخرت ايجاب مى‌كند- واقع مى‌شود، براى اين كه حكم در قوابل هميشگى است، زيرا حرارت يكى است و آثار آن به حسب قوابل مختلف است، و همين‌طور حكم دوزخيان به حسب آن چيزى است كه خداوند در حركات فلك اقصى (دورترين) و در ستارگان ثابت و در گردش ستارگان هفتگانه كه نورشان محو است و ثواقب نيستند به وديعه گذارده است، و حكم در دوزخ برعكس حكم در بهشت است، بلكه نزديك به حكم دنيا است، پس نه عذاب خالص است و نه نعيم خالص، لذا خداوند فرمود: لا يَمُوتُ فِيها وَ لا يَحْيى‌، يعنى: در آن نه بميرند و نه زندگى كنند (١٣- اعلى) اين سخن او- رضى الله عنه- بود.

٩٠٥/ ٤ حال گويم: مفهوم از اين سخن شيخ در فتوحات همان است كه پيش از اين از كتاب عقلة المستوفز او نقل كرديم كه: اولين حركت عرش به زمان؛ به وسيله فرشته ميزان است و به دستش كليد خلق تغييرات و زمانى است كه خداوند در آسمانها و زمين آفريده، دانسته مى‌شود كه آغاز عمر عالم از آن است، و چون در آن نقل مدت توليت هر فرشته‌اى از فرشتگان برجها را معيّن كرده، اگر اين مدت‌ها را از اول برج ميزان تا اول برج سرطان- كه در آن حكم كرده كليد خلق دنيا به دست او است- حساب كنيم به پنجاه و چهار هزار سال مى‌رسد- همان‌گونه كه حضرت شيخ قدس سره در اينجا مشخص كرده- و چون مدت سرطان را كه در آن دنيا را خلق كرده و آن نه هزار سال است بدان اضافه كنيم به اول اسد مى‌رسد كه در آن حكم كرده كليد خلق آخرت شصت و سه هزار سال به دست او است- همچنان كه معيّن كرده- و چون مدتى را كه در آن آخرت را آفريده- يعنى هشت هزار سال- بدان اضافه كنيم مى‌رسد به اول سنبله كه در آن حكم كرده: وى را به اجسام انسانى اختصاص است.