و زمان معيّن آنها حاصل است و اين (تفاوت استعدادها و زمان معيّن آنها) از ترتّب تمام استعداد حاصل مى‌شود؛ تعدد نمى‌پذيرد، پس ترتيب اعم و فراگيرتر از زمان معيّن است، لذا هر يك از آن دو از جمله احوالى‌اند كه آثار به آن‌ها اضافه و نسبت داده مى‌شود، هم‌چنان كه خود مجلا نيز از جمله اين شئون و احوال است، پس سخن جامع اين كه: تعدّد مجلا جز به واسطه شأن و آن و لحظه الهى- هم‌چنان كه بارها گفته آمد- نمى‌باشد.

٢٢٠/ ٥ چون اين مقدمات بيان شد گوييم: پس از آن‌كه ثابت شد ظاهر حق تعالى كه به نام خلق ناميده مى‌شود مجلاى باطنش است، در تميّز بين آن دو به حسب ذوق‌هاى مختلف و ادراك‌هاى گوناگون وجوهى چند از اعتبارات است:

٢٢١/ ٥ نخست اين‌كه اگر احديت وجودى در مرتبه الهى و اسماء فاعل آن و در مرتبه كونى و حقايق قابل آن اعتبار و يا مشاهده شود، يعنى در اولى به واسطه نسبت بطون و در دومى به واسطه نسبت ظهور، گفته مى‌شود همگى حق است، چون او موجودى است كه به ذات واحد احد خود محقق و ثابت است و اسماء از حيث بطون او نسبت‌هاى فاعلى‌اند و حقايق كونى از حيث ظهور او نسبت‌هاى قابلى‌اند.

٢٢٢/ ٥ دوم اين‌كه اگر نفس كثرت وجودى اعتبار شود، خواه در مرتبه اسمائى الهى- يعنى در تعيّنات اشياء از حيث فاعل- اعتبار شود و يا آن‌كه در مرتبه حقايق ممكنى- يعنى در تعيّنات اشياء از حيث قابل- و يا در هر دو با هم اعتبار شود؛ گفته مى‌شود كه آنها خلق و غير و حقيقت ممكنى‌اند و يا ظاهر و مظاهر و شئون و اسماءاند، براى اين‌كه كثرت وجودى شأن حق يكتاى واحد نيست، بلكه به نوعى به او اضافه و نسبت داده مى‌شود.

٢٢٣/ ٥ سوم اين‌كه اگر كثرت؛ وجودى اعتبار نشود- چون نسبت بازگشت به يك حقيقت و عين واحد دارد- يا اين است كه كثرت به واسطه تعيّناتى است كه آنها نسبت‌هاى ذات تعيّن يافته‌اند؛ و يا اين كه آنها ناشى از نسبت ظهوراند، و اين ذوق «محقق» است كه بر «عارف» و ذوق او برترى دارد؛ گفته مى‌شود كه كثرت؛ اسماء حق تعالى و احوال و نسبت‌هاى او و امثال اينها مى‌باشد. و اين كه اين ذوق برتر از ذوق عارف است، از آن‌چه كه حضرت شيخ قدس سره در تفسير «اياك نعبد» بيان داشته دانسته مى‌شود كه: قبله عارفان وجود مطلق‌