١٧/ ٤ اين سازگار به آن چيزى است كه در اين جا نقل كرديم؛ يعنى صورت معقول از اسماء ذاتى كه در اين مرتبه است همان صورت الوهيت است، ولى مخالف آن چيزى است كه در مفتاح الغيب گفته كه: مرتبه احديت جمع پائين‌ترش مرتبه الوهيت است، و آنجا كه گفته:

داراى وحدانيتى است كه تالى احديت مى‌باشد، مخالف آن چيزى است كه گفتيم: صفت آن احديت است نه وحدانيت.

١٨/ ٤ جوابش اين‌كه: مرتبه احديت جمع و حقيقت برزخيت كمالى انسانى گاهى اطلاق بر مرتبه مى‌شود كه در آن تعدّد نسبى- نه حقيقى- براى اسماء و صفات كه به وحدانيت و الوهيت ناميده شده‌اند اعتبار شده، و اين مرتبه را حضرت شيخ قدس سره در رسايل به تعيّن دوم ناميده و فرغانى اصطلاحى مستمر قرارش داده، پس تعين اول به حقيقت محمديه اكمليه اختصاص مى‌يابد و در فكوك اين‌[١] مراد است- نه آن‌چه در اينجا آمده‌[٢]- و خدا دانا است.

و اين كه صورت معقول از اسماء ذاتى جايز است كه زير آن مرتبه‌اى باشد- چنان كه به زودى در مفتاح خواهد آمد كه گفته-: نفس رحمانى عبارت از «عمائى» يعنى ابر نازكى است كه همان حقيقت جامع و صورت وجودى است، و آن اولين مولود و نوزادى است كه از اجتماع اسماء ذاتى پديد آمده است.

[١] - يعنى مرتبه‌اى كه در آن تعدد نسبى اعتبار شده و حضرت شيخ قدس سره در رسايل( نامه‌ها) آن را تعيّن دوم نام نهاده است.

[٢] - يعنى مرتبه احديت جمع، و نيز جوابى است براى شبهه تخالف در كلمات حضرت شيخ و اتمامى براى رفع آن، چون مفاد اين عبارت به نقل از تفسير اين است كه: صورت معقول كه همان مرتبه الوهيت است در مرتبه اسماء ذاتى- كه در مرتبه احديت جمع به نام تعين اول است- مخالف آن‌چه كه در مفتاح آمده مى‌باشد، آنجا گفته: مرتبه احديت جمع پائين‌ترش مرتبه الوهيت است. و اين مخالفت متوهّم به آنچه كه پاسخ داده برداشته نمى‌شود، يعنى( شارح) اول گفته: اطلاق احديت جمع بر واحديت و الوهيت كه به تعين دوم ناميده مى‌شوند مى‌شود، بلكه آن توهم به اين سخنش كه: صورت معقول از اسماء ذاتى كه در اين مرتبه است همان صورت الوهيت است، برطرف مى‌شود، و خلاصه آن اين‌كه: صورت معقول از اسماء ذاتى است تا دلالت بر آنچه كه مى‌گويى و توهم مى‌نمايى داشته باشد، بلكه جايز است اين صورت معقول از اسماء ذاتى و تالى آنها باشد، يعنى تالى اسماء ذاتى از حيث مرتبه، پس اين عبارت منقول دلالت بر اين دارد كه مرتبه الوهيت كه به نام تعين دوم ناميده شده؛ حاصل و ظاهر از احديت جمع- به معنى تعين اول- باشد، پس با آن‌چه كه در مفتاح آمده مطابقت دارد كه گفته: مرتبه احديت جمع تاليش مرتبه الوهيت است، پس ضمير بارز« تليها- زير آن» بازگشت به اسماء ذاتى دارد و ضمير پنهان بازگشت به صورت معقول دارد.