حقايق و ارواح و طبيعت و اجرام كلى كه اشتمال بر آنها دارد انتساب مى‌يابد، براى اين‌كه هر كلّى به واسطه آميزش و تلبّسش به رقايق و احكام جزئى آنها؛ داراى سير معنوى است، مانند تلبّس و آميزش حقيقت احديت جمعى انسانى با درجات و عروج و بالا رفتن‌ها؛ و اگرچه هر يك از آن دو (درجات و عروجات) در واقع عروج‌اند، از اين‌روى گاهى سير تعبير به تجلى وجودى نفسى رحمانى كه به نام امر وجودى و امر الهى و برزه (ظهور و آشكارى) تجلى است مى‌شود، و اين در مراتب استيداعى تا محل استقرار رحمى‌اش كه اولين مراتب مظاهر است مى‌باشد، و ديگرى (يعنى سير ديگر) خاص حقيقت جامع علمى الهى است كه گاهى به نام سير الهى ناميده مى‌شود، و اين در حقايق آن مراتب كلى- تا آخرين مراتب پائين جزئى- فرود مى‌آيد، سپس (گوييم:) سير امر الهى مذكور وقتى در مراتب استيداع واقع شود بنام معراج تركيب ناميده مى‌شود و چون در عروج انسلاخى (بيرون آمدنى)- براى تركيب دوّم كه براى عارفان پس از فتح حاصل مى‌آيد- واقع شود بنام معراج تحليل ناميده مى‌شود و چون در عروج پس از اين معراج- تا عالم شهادت براى تكميل خود و غير خود و يا هر دو كار با هم- واقع شود بنام معراج عود (بازگشت) ناميده مى‌شود.

١١٦/ ٥ سپس گوييم: اين اقسام و اين انتقالات اقسامى چند دارد: نخست عروج انسان است از مرتبه غيب الهى يعنى مقام احديت جمع و آن مرتبه انسان كامل مى‌باشد به مرتبه «عمايى»- يعنى همان نفس رحمانى و مرتبه امكان و مقام علمى كه عبارت از حقيقت جامع الهى انسانى است- در تحصيل كمالى كه شايستگى آن را دارد. حضرت شيخ قدس سره در تفسير گويد: و اين به واسطه مشيت و عنايت است كه هر دو تابع محبت ذاتى- به ايجاب علمى- هستند كه تعبير ما از آن در اينجا چيزى است كه مرتبه عين ثابت او به واسطه استعداد كلى‌اش آن را اقتضا مى‌كند؛ براى اين‌كه احوال وارد شونده و احكام پى‌درپى- از آن حيث كه به برخى از آنها اهتمام مى‌شود و به برخى ديگر سهل‌انگارى مى‌شود- بر اساس آنها و ناشى از آنهايند، و تمام موجودات در مرتبه علمى داراى شيئيت ثبوت‌اند نه وجود، و به ذات خود غير متعيّن‌اند، يعنى نه خود و نه غير خود را نمى‌دانند، بلكه نزد حق متعيّن‌اند- نه مطلقا- چون تعيّن وجودى نيز تعيّن نزد او است و در آن نيست؛ بلكه فقط در مرتبه علمى است- بدون مرتبه وجودى-.