٦٦٨/ ٣ و از آن جمله آن چيزى است كه به نام خاصيت مى‌نامندش و از شناخت علت و سبب آن عاجز و ناتوانند، مانند جذب آهن‌ربا مرآهن را؛ و خواص سنگ‌ها و غير اينها، و اين فعلى است كه اختصاص به خلق نفوس اسباب (جمع سبب) و آلات؛ و به امور كشفى خارق عادات كه به نام معجزات و كرامات ناميده مى‌شود دارد، براى اين كه افعال سببى- از ابداء و اعاده (آوردن و بردن) و غير اينها كه مى‌دانى- بستگى به عرش مجيد دارد.

٦٦٩/ ٣ خداوند سبحان اساسا راز اين كار را آغاز كرده و فرموده: لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ‌، يعنى: براى هر كس كه خردى دارد- يعنى تعقل مى‌كند نه براى كسانى كه دل دارند و بدان خردورى نمى‌كنند- أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ‌، يعنى: يا با حضور قلب گوش فرا دارد- شنيدنى كه حق را به پذيرد نه كسانى كه گوش دارند و شنوايى ندارند- وَ هُوَ شَهِيدٌ، يعنى: با حضور قلب بشنود (٣٧- ق) يعنى: آن‌چه را كه مى‌شنود و حاضر باشد نه غافل و بى‌خبر باشد و نه نادان و كم هوش، و فرمود: إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ، يعنى: عذاب پروردگارت شديد است- پيش از اين قهر و چيرگى او را بر هر چيزى به واسطه قوت خداوند و ضعف آن چيز گفتيم- إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَ يُعِيدُ وَ هُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ، يعنى: او است كه خلق را پديد آورده و باز مى‌گرداند و همو آمرزنده و دوستدار است (١٢- ١٤- بروج)- يعنى به واسطه معانى پيشين- ذو العرش المجيد، يعنى: و داراى عرش مجيد است (١٥- بروج)- كه همان آلت عذاب شديد او است.

٦٧٠/ ٣ اگر گويى: چه نيازى به آلت است؟ چون او بدون آلت مى‌تواند هر فعلى را انجام دهد؛ همان‌گونه كه با آلت انجام مى‌دهد، و فرموده: فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ، يعنى: و هر چه بخواهد مى‌كند (١٦- بروج) يعنى در دو مرتبه اطلاق و تقييد؟

٦٧١/ ٣ گويم: براى اين كه اراده او تابع علم و حكمت او است؛ و مقتضى حكمتش اين كه هر چيزى را در جاى خودش قرار مى‌دهد و همه را از دو نسبت وحدت و كثرت- هر چه كه اقتضاى آنها است- عطا مى‌فرمايد، و همان‌طور كه مقتضى حكمتش- به سبب وحدت اطلاقى ذاتى او- اين است كه بدون يك واسطه چيزى از او صادر نشود و هر چه كه به واسطه اين واسطه صادر مى‌شود جهت وحدت بر آن غلبه دارد و به مرور جهت كثرت بر آن غالب مى‌شود؛ همين طور (حكمت او) اين اقتضا را دارد كه كثرت جز با آلات و وسايط صادر نشود،