٧٤٤/ ٣ پس روشن شد كه مراتب؛ محل اجتماع دسته‌اى از احكام وجوب و امكان است كه در آنجا استقرار دارند و همين مراتب ظاهر كننده نتايج آن اجتماعات‌اند؛ ولى به حسب مراتب‌[١] نه به حسب احكام و نه به حسب مطلق فيض، و حكم آن حكم شكل‌ها و قالب‌ها است با هر شكل‌پذير و قالب‌پذيرى كه بدان شكل و قالب در مى‌آيد و در آن فرود مى‌آيد، اين اثر مراتب است و داراى عين ثابت؛ و نتايج احكام در پايان كار بدان‌ها باز مى‌گردد، چون مراتب هم محل صدوراند و هم بازگشت، اين را نيك بينديش، اين سخن حضرت شيخ قدس سره بود.

٧٤٥/ ٣ و اما مناسبات؛ حضرت شيخ قدس سره (در كتاب نصوص) گفته: اشتراك در امر حاكم (مانند وجود كه مشترك بين موجودات است) به واسطه برطرف شدن احكام مغايرت و تضاد از چهره مثبت (اتحاد) است براى مناسبت، و برترين مناسبت ذاتى است و سپس مرتبتى.

٧٤٦/ ٣ اما ذاتى؛ يا بين حق و انسان است و يا بين مردمان، و هر يك از آن دو از دو جهت اثبات مى‌شود:

٧٤٧/ ٣ آن دوئى كه بين حق و انسان است:

٧٤٨/ ٣ يكى از آن دو از جهت ضعف تأثير آينه بودن آن است در تجلى‌اى كه متعين نزد او است‌[٢]، به گونه‌اى كه هيچ وصفى كه خللى در تقديس و تنزيه او وارد آورد به خود نگرفته باشد؛ مگر قيد تعيّن؛ كه اشكالى در عظمت حق و جلال و وحدانيت و يكتائيش وارد نمى‌آورد، و تفاوت درجات مقربان و افراد نزد حق تعالى از اين جهت است.

٧٤٩/ ٣ و دوم به حسب بهره‌ورى بنده است از صورت حضرت الهى، و اين بهره‌ورى به حسب تفاوت جمعيت (يعنى جفت شدن وجود با ماهيت) تفاوت مى‌يابد، لذا مناسبت- به حسب تنگى و گشادى فلك جمعيت انسانى از جهت قابليتش- قوى و ضعيف گرديده و از اين‌

[١] - يعنى به حسب مراتب، براى اين كه حكم و فيض قطع نظر از مراتب ظهورى ندارند.

[٢] - براى اين كه ضعف آينه در تأثير در تجلى كاشف از عدم تقيّد و اطلاق و وسعت آينه است، به گونه‌اى كه تجلى مقيد به اعتبار مجلا شده و به رنگ محل لاقيد تعيّن امكانى درآمده و اشكالى وارد نمى‌آورد؛ چنان كه شارح پس از اين آن را بيان داشته است.