معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٦٤ - مبانى تعامل با محكم و متشابه از منظر آيتالله معرفت(ره)

٥. نقد قانون و مبناى عدم جواز تمسك به ظواهر آيات متشابه، بنا به برخى از عبارت‌هاى استاد در تعريف متشابه؛

٦. نقد نظر استاد در دو تعبير مختلف از نسبت متشابه و مبهم؛

كليد واژه‌ها: محكم، متشابه، تشابه اصلى، تشابه عرضى، تأويل مبانى.

مبانى تعامل با محكم و متشابه از منظر آيت‌الله معرفت (ره)

بحث محكم و متشابه جزو چند عنوان معدود علوم قرآنى است كه از زمان نزول قرآن كريم تاكنون در عرصه‌هاى گوناگون مطرح بوده است؛ چرا كه در خود قرآن كريم ريشه دارد. آنجا كه خداوند مى‌فرمايد:

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ.

او است كسى كه اين كتاب را بر تو فرو فرستاد. پاره‌اى از آن آيات محكم است. آن‌ها اساس كتابند و پاره‌اى ديگر متشابهاتند. اما كسانى كه در دل‌هايشان انحراف است براى فتنه‌جويى و طلب تأويل آن از متشابه آن پيروى مى‌كنند با آنكه تأويلش را جز ريشه‌داران در دانش كسى نمى‌داند. آنان مى‌گويند ما بر آن ايمان مى‌آوريم همه از جانب پروردگار ما است و جز خردمندان، كسى متذكر نمى‌شود.[١]

نيز در احاديث بسيارى، بحث محكم و متشابه ذكر شده و در ميان صحابه و تابعين نيز مورد بررسى قرار گرفته است. لذا تمامى مفسران و نويسندگان علوم قرآنى در اين زمينه اظهار نظر كرده و گاهى از خود آثارى ارزنده بر جاى گذاشته‌اند.

افرادى كه به اين بحث پرداخته‌اند، تقريباً در تمامى مباحث مهم آن اختلاف دارند. يعنى: در تعريف متشابه و محكم، علت تشابه، تعداد آيات متشابه، فهم آيات متشابه، موارد تشابه و تأويل يا تفسير آيات متشابه، اختلاف داشته و دارند.

[١] . آل‌عمران، آيه ٧.