نيز از اين روايت تبعيت كرده‌اند، مى‌گويند مكى خواندن سوره انسان از سوى كسانى است كه به انكار هر فضيلتى از اهل بيت (عليهم‌السلام) روى آورده‌اند. و دشمنى‌ ابن زبير با اهل بيت نيز مشهور است. آنگاه سخن‌ حاكم حسكانى‌ كه از بزرگان اهل سنت است را نقل مى‌كند كه با رد ديدگاه برخى نواصب سوره انسان را مدنى شمرده است.[١]

٣. در گام سوم، استاد به بحث درباره سوره‌هايى كه در مكى يا مدنى بودن آن‌ها اختلاف نظر است پرداخته و به شيوه اجتهادى نظر نهايى خود را درباره آن سوره بيان كرده‌اند. مجموع سوره‌هاى مورد اختلاف سى سوره است:

نتيجه بحث قبل اين شد كه ٨٦ سوره مكى بوده است. اولين آن‌ها سور، علق و آخرين آن‌ها سوره مطففين، و ٢٨ سوره مدنى، اولين آن‌ها سوره بقره و آخرين آن‌ها سوره برائت است. اما اين فهرست مورد اتفاق همه مفسران نيست. بيش از ٣٠ سوره هست كه برخى با مكى يا مدنى بودن آن‌ها مطابق فهرستى كه آورديم مخالفت كرده‌اند.[٢]

در اين بخش هر سوره‌اى كه مطابق ديدگاهى ولو ضعيف، بر خلاف مكى و مدنى بودن آن‌ها نظر داده شده، ذكر مى‌كنند و به شيوه‌هاى گوناگون به نقد و بررسى آن پرداخته، از مكى يا مدنى بودن آن مطابق فهرست ذكر شده دفاع مى‌كنند. شيوه كلى استاد در نقد اين ديدگاه‌ها، شيوه اجتهادى و رايج ميان فقها است. گاه به ضعف روايت اشاره مى‌كند، گاه آن ديدگاه را در برابر روايت معارض صحيح‌ترى قرار داده، آن را به نقد مى‌كشد، گاه اشاره مى‌كند كه مفسر در اينجا دچار لغزش شده است، گاه بيان مى‌كند كه ديدگاه مفسر در مكى يا مدنى خواندن يك سوره بر اساس ملاك مكانى بوده است و نه معيار زمانى پذيرفته شده؛ گاه در مواردى كه برخى مفسران با تكيه بر سياق يا لهجه و آهنگ آيات سوره‌اى را مكى يا مدنى شمرده‌اند، استاد با اشاره به اينكه سياق و لهجه و به‌طور كلى اسلوب آيات غالبى‌اند نه دايمى، روايات ترتيب نزول را بر

[١] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، ص ١٥٤.

[٢] . براى آشنايى با فهرست سوره‌هاى اختلافى ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، صص ١٦٩- ١٤٦.