معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٥٨ - ديدگاه آيتالله معرفت در اهميت و فوايد مكى و مدنى

به‌دست مى‌آيد صحيح‌تر و قابل اعتمادتر است. البته هرگز مفسر معناى آيات را در مورد نزول منحصر نخواهد كرد.

٢. شناخت آيات ناسخ از منسوخ، خاص از عام و مقيد از مطلق. از آنجا كه قرآن كريم مشتمل بر آيات ناسخ و منسوخ، عام و خاص و مطلق و مقيد است و از طرفى نمى‌توان بدون در نظر گرفتن آيات منسوخ، خاص و مقيد، تفسير صحيحى از آيات ناسخ، عام و مطلق به‌دست داد.

بر مفسر لازم است نسبت به اين دو گروه از آيات آگاهى كامل داشته باشد. يكى از راه‌هايى كه مى‌توان به اين گروه از آيات آگاهى يافت، شناخت آيات مكى و مدنى و در مرتبه‌اى بالاتر، شناخت ترتيب نزول آيات است.

استاد در كتاب‌ علوم قرآنى فارسى‌ كه دست كم به فاصله ٢٥ سال پس از جلد اول‌ التمهيد به نگارش درآمده است، اهميت و نقش دانش مكى و مدنى را بسيار روشن‌تر از التمهيد بيان مى‌كند.

در عين حال اين بيان، مى‌تواند نشان دهنده تحول و پختگى بيشتر رأى استاد در اين موضوع باشد. در اين كتاب بيشتر بر جنبه سلبى اين مسأله تكيه شده است، يعنى پى‌آمدهايى ناگوار و انحرافاتى كه از تفسير صحيح آيات قرآن بر اثر عدم شناخت صحيح آيات مكى و مدنى رخ داده است. ايشان مى‌نويسد:

تشخيص سوره‌هاى مكى و مدنى به دلايل ذيل ضرورى است:

١. شناخت تاريخ و مخصوصاً تسلسل آيات و سور و تدريجى بودن نزول آن‌ها از طريق شناخت سوره‌هاى مكى از مدنى است. انسان پيوسته در اين جست‌وجو است تا هر حادثه تاريخى را بشناسد، در چه زمانى و در كجا اتفاق افتاده، و علل و اسباب پديدآورنده آن چه بوده است. بدين طريق دانستن سوره‌ها و آيه‌هاى مكى و تشخيص آن‌ها از آيه‌ها و سوره‌هاى مدنى از اهميت به‌سزايى در فهم تاريخ تشريعات اسلامى برخوردار است.

٢. فهم محتواى آيه در استدلال‌هاى فقهى و استنباط احكام نقش اساسى دارد. چه بسا آيه‌اى به ظاهر مشتمل بر حكم شرعى است، ولى چون در مكه نازل شده و هنگام نزول هنوز آن حكم تشريع نشده بود بايد يا راه تأويل را پيش گرفت يا به گونه ديگر تفسير كرد. مثلًا تكليف كافران به‌