معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٧٧ - نگاهى به مباحث جلد سوم كتاب التمهيد

و مقيد ناشى است.[١]

از آراى ابتكارى ايشان در زمينه نسخ، اعتقاد به نسخ مشروط و نسخ تمهيدى است. مقصود از نسخ مشروط آن است كه گاه حكم نه به‌صورت مطلق و ابدى، بلكه مشروط به شرايطى خاص نسخ مى‌شود كه با فرض تحقق شرايطى ديگر، امكان اعاده حكم پيشين همچنان باقى است. به عنوان مثال، قرآن به خاطر قلت شمار مسلمانان و محدوديت توان و امكانات آنان در مكه، به صلح و آشتى با مشركان دعوت كرده است، اما با هجرت پيامبر به مدينه و تحقق قدرت و شوكت، حكم پيشين لغو و به جهاد فرمان داده شد. حال اگر دوباره براى مسلمانان شرايط پيشين مكه روى دهد، باز حكم دعوت به صلح و آشتى اعاده خواهد شد.

مراد از نسخ تمهيدى آن است كه خداوند به دليل رعايت مصلحت مسلمانان، گاه احكام پيشين را به‌صورت تدريجى نسخ كرده است. نظير لغو جواز شراب خمر كه در چهار مرحله و به‌صورت تدريجى لغو شد.[٢]

از جمله مباحث مفيد ايشان در جلد دوم، بررسى ميدانى اختلاف قرائات در آيات قرآن و بررسى آيات و ناسخ و منسوخ است.

نگاهى به مباحث جلد سوم كتاب التمهيد

سراسر مباحث جلد سوم كتاب‌ التمهيد به يكى از مهم‌ترين و پرچالش‌ترين مباحث علوم قرآنى يعنى بحث محكم و متشابه اختصاص يافته است. مباحث اين جلد را در يك نگاه كلى، مى‌توان به سه بخش مباحث مبنايى، مباحث ميدانى و بررسى ديدگاه‌هاى فرق مختلف كلانى تقسيم كرد.

در بخش مباحث مبنايى، استاد معرفت مفهوم محكم و متشابه، دلايل وجود متشابه در قرآن، پديده تشابه عرضى، مفهوم تأويل و آيه تأويل را مورد بررسى قرار داده‌اند.

[١] . محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٣١٨.

[٢] . همان، ص ٣٠٠. در اين صفحه به اين نوع از نسخ اشاره شده است.