معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٧٠٥ - نسخ مشروط

نوآورى‌هاى استاد در عرصه نسخ‌

در بررسى آنچه استاد معرفت در تبيين مسأله نسخ بدان پرداخته‌اند، اصطلاحاتى يافت مى‌شود كه به نظر مى‌رسد پيش از استاد از سوى ديگران مطرح نشده است. ما به‌عنوان بخش نهايى بررسى‌ها، به اختصار به اين اصطلاح‌ها اشاره مى‌كنيم.

نسخ مشروط

استاد معرفت، علاوه بر انواع سه‌گانه متصور نسخ در قرآن كه از سوى اغلب قرآن‌پژوهان بدان اشاره شده است، نوع ديگرى از نسخ متصور در قرآن را با عنوان نسخ مشروط طرح مى‌كنند.[١]

ايشان نسخ مشروط را در حقيقت، نسخ نشمرده است، بلكه آن را يك سرى احكام متعدد مى‌دانند كه هر يك به شرايط خاص خود بستگى دارد.[٢] استاد در ادامه يادآورى مى‌كنند كه تغيير حكم به سبب تغيير شرايط، نسخ شمرده نمى‌شود. در واقع در نسخ مشروط يكى از شرايط تحقق نسخ- وحدت موضوع- وجود ندارد. توجه به مثالى كه استاد در اين خصوص ارائه مى‌كنند، به تبيين بهتر موضوع كمك مى‌كند.[٣] در نگاه استاد، تمامى‌آيات صفح- گذشت از تعرض مشركان- مربوط به دوران ضعف مسلمانان در مكه است. حال آنكه در مدينه كه مسلمانان دوران قدرت و شوكت خود را سپرى مى‌كنند، دستور برخورد متقابل با تعرض مشركان و اهل كتاب صادر شد و آيات صفح نسخ شد. استاد بر اين باور است كه هر دو حكم، از آنجا كه بر اساس تفاوت شرايط تشريع شده‌اند، در صورت تحقق شرايط، قابل تكرارند. به نظر مى‌رسد اين بيان نيز، تلاشى است در مسير رفع تعطيلى از آيات الهى و جريان داشتن مفاهيم بلند پايه قرآن در همه عصرها و نسل‌ها. اين نوع از نسخ‌

[١] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٢، ص ٢٩٦.

[٢] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٢٢٩.

[٣] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٢، ص ٢٩٧.