معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٩٥ - آيات منسوخه

٢. مفاد آيه با آيه ديگرى كه ناظر مفاد آيه اول است نسخ شده و حكم آن صريحاً برداشته شود. بديهى است در اين شكل تنها مقصود از نزول آيه دوم، برداشتن حكم آيه اول است، مانند آيه نجوا.

٣. مفاد آيه با آيه‌اى ديگر كه به مفاد آيه اول ناظر نيست، نسخ شود. بديهى است در اين قسم نيز وجود تنافى كلى بين دو آيه شرط اصلى است. چرا كه به‌خاطر عدم امكان جمع بين دو تشريع، آيه دومى را ناسخ آيه اول مى‌دانيم.[١]

گويا بر اساس ديدگاه آيت‌الله معرفت، نسخ از نوع سوم نيز در قرآن وجود دارد. يعنى دو آيه كه هر يك به غرضى خاص نازل شده، به لحاظ مفهومى نيز پيوستگى خاصى با هم ندارند، از آنجا كه جمع تشريعى آن دو ممكن نيست، يكى را به جهت تأخّر، ناسخ ديگرى بدانيم. حال آنكه در تعريف نسخ، آيه ناسخ براى برداشتن كامل آيه منسوخ نازل مى‌شود و از لحاظ تشريع، جايگزين آن مى‌شود. در پاسخ به شبهه‌اى كه علت تغيير حكم را خطا يا جهل الهى مى‌داند، به ظاهرى بودن تنافى و انقضاى واقعى و پنهانى مدت تشريع اول اشاره مى‌كنيم و اينچنين است كه شبهه وجود اختلاف در قرآن منتفى فرض مى‌شود. اما در صورت پذيرش رويداد نسخ نوع سوم در قرآن، به نظر مى‌رسد بايد وجود اختلاف در قرآن را بپذيريم.[٢]

اگرچه استاد معرفت در ديدگاه نخستين اين نوع تنافى را هم ظاهرى دانسته و حكمت نسخ را بر آن مترتب دانسته‌اند![٣]

آيات منسوخه‌

استاد معرفت در ادامه اثبات امكان وقوع نسخ در قرآن، شمارى از آيات منسوخه را كه به عقيده ايشان با توجيهات دور از واقع منكران نسخ روبه‌رو شده است، مورد بررسى قرار داده‌اند. ما در اينجا به جهت اختصار، تنها دو آيه‌

[١] . محمدهادى معرفت، التمهيد، صص ٢٩٥- ٢٩٤.

[٢] . أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً، نساء، آيه ٨٣.

[٣] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٢، ص ٢٩٦.