معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٩٤ - نسخ حكم و بقاى تلاوت

آن تعيين بر آيات ناسخ و منسوخ را تأكيد مى‌كند؛ از جمله دلايل روايى معتقدين به وقوع نسخ در قرآن است.

در گستره آيات قرآن، آيه ١٠٦ سوره مباركه بقره‌[١] و نيز آيه ١٠١ سوره مباركه نحل،[٢] مورد استناد قرار مى‌گيرند. و در ساحت عقل، ضرورت تغيير احكام به تناسب تحول در شرايط و مقتضيات، مهم‌ترين دليل قائلان به وقوع نسخ در قرآن است.

استاد فقيد، آيت‌الله معرفت در كتاب‌ تمهيد كه بر اساس اعتقاد به وقوع نسخ در قرآن تأليف شده است، بحث مستقلى درباره اثبات اين ديدگاه ارائه نكرده‌اند. تنها در مقدمه، به ضرورت و گريزناپذيرى پديده نسخ اشاره و تشريع تأثيرگذار در مسير رشد به سطوح عالى تمدن و ترقى را ناگزير از وقوع نسخ و تغيير مقررات اعلام كرده‌اند. همچنين با يادآورى چند روايت درباره تأكيد اهل‌بيت (ع) بر توجه به پديده نسخ، در واقع به دلايل نقلى وقوع نسخ در قرآن پرداخته‌اند.

پيشتر اشاره كرديم، در ديدگاه نخستين استاد، گونه‌هاى نسخ متصور در قرآن عبارت است از:

١. نسخ حكم و بقاى تلاوت؛

٢. نسخ مشروط.

نسخ حكم و بقاى تلاوت‌

به نظر استاد معرفت، نسخ مفاد آيه‌اى از قرآن به سه صورت قابل تصور است:

١. مفاد آيه به استناد سنت قطعى و يا اجماع مسلم، نسخ شده است، مانند آيه امتاع كه با آيه عدد و مواريث منافاتى ندارد، اما سنت قطعى و اجماع مسلمانان به وقوع چنين نسخى قائل است.

[١] . ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ.

[٢] . وَ إِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ.