معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٩٣ - وقوع نسخ در قرآن

آغاز بررسى‌ها، به وقوع نسخ در قرآن اعتقاد داشته و به اثبات نسخ ٢٠ آيه از مجموع آيات منسوخه پرداخته‌اند، اما در دهه پايانى حيات خويش به انكار وقوع نسخ اصطلاحى‌[١] در قرآن پرداخته‌اند.

اين گونه‌گونى در ديدگاه، برخاسته از آزادانديشى و پژوهش محورى ايشان است كه آنچه را سال‌ها به دفاع از آن كوشيده‌اند، به كنارى نهاده و ديدگاهى كاملًا متفاوت با آن را برمى‌گزينند. در حقيقت استاد در سايه تحقيق و بررسى‌هاى علمى‌خويش در مى‌يابند كه شاهدى بر وقوع نسخ در قرآن نيست و تمامى‌آيات منسوخه! قابل حمل بر معناى ثابت و محكم است.

از اين رو، ابتدا به تبيين ديدگاه نخستين استاد و بررسى مبانى آن مى‌پردازيم و در ادامه، دلايل استاد در خصوص انكار وقوع نسخ در قرآن را يادآور مى‌شويم.

بررسى ديدگاه نخستين استاد

وقوع نسخ در قرآن‌

در بررسى ديدگاه‌ها در مى‌يابيم كه درباره جواز نسخ اختلافى نيست. چنانچه مواردى از قبيل تغيير قبله به‌صورت عينى در احكام شرعى وجود دارد. مورد اختلاف عبارت است از: نسخ حكمى از احكام موجود در قرآن با آيه‌اى ديگر، با سنت و يا اجماع.

اغلب دانشمندان علوم قرآنى نسخ آيه‌اى از قرآن با آيه‌اى ديگر را باور دارند. رواياتى كه در آن ائمه شيعه، توجه به ناسخ و منسوخ و شناخت آن را كليد فهم قرآن دانسته‌اند، آنچه از سوى اميرالمؤمنين در اين باره مورد تأكيد قرار گرفته،[٢] و نيز گزارش‌هاى تاريخى در توصيف‌ مصحف على‌ (ع) كه اشتمال‌

[١] . يادآورى اين نكته لازم است كه آيت‌الله معرفت، نسخ مشروط و تمهيدى را مى‌پذيرد، لذا جز منكران نسخ به‌طور مطلق نيست، اما نسخ به معناى مشهور و مصطلح( حكم شرعى سابق با تشريع لاحق كاملًا برداشته شود) را همانند استادش مرحوم آيت‌الله خوئى مردود مى‌داند.

[٢] . نهج البلاغه،( سيد رضى)، خطبه ١.