معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٩١ - گونههاى نسخ در قرآن

عده‌اى شرايط را به اعتبار ناسخ، برخى بر اساس منسوخ و دسته‌اى متناسب با حقيقت نسخ بيان داشته‌اند. آنچه استاد معرفت با عنوان شروط نسخ از آن ياد مى‌كنند، عبارت است از:

١. وجود تنافى كلى بين دو حكم (به‌صورت ذاتى و يا مستند به دليلى معتبر).

٢. عدم محدوديت حكم سابق به زمان معين.

٣. تشريعى بودن حكم (يعنى مربوط به عرصه اخبار نباشد).

٤. وحدت موضوع در دو حكم.[١]

چنانكه مى‌نگريم استاد تنها به تبيين شرايط عمده و جدى پرداخته و از اشاره به شرايط بديهى كه اكثراً در پذيرش آن متفق‌اند، خوددارى كرده و شروطى كه خود زير مجموعه شرطهاى ديگراند را نيز ذكر نكرده‌اند.

بررسى ديدگاه‌ها درباره شروط نسخ از آن جهت اهميت دارد كه گستره مفهومى‌آن را به‌خوبى ترسيم مى‌كند. چنانچه در تعريف استاد معرفت، تأكيد بر تشريعى بودنِ هر دو حكم، بدا را از دايره نسخ بيرون مى‌كند، حال آنكه در ديدگاه آيت‌الله‌ خوئى‌[٢] و علامه‌ طباطبايى‌[٣] وسعت فراگير نسخ، بدا را نيز در خود جاى مى‌دهد. استاد معرفت در بررسى مقايسه‌اى ميان نسخ و بدا، ضمن اينكه هر دو را از تصور اشتباه پيدايش رأى جديد درباره خدا، تزكيه مى‌كند، ظهور شيئى يا امر بر مردم پس از پنهان بودن آن را ويژگى مشترك نسخ و بدا مى‌داند. از ديدگاه ايشان، تفاوت بين نسخ و بدا در قلمروى اصطلاحى تعيين شده براى آن‌ها است.[٤]

گونه‌هاى نسخ در قرآن‌

آنچه از سوى دانشمندان علوم قرآنى ذيل اين عنوان آمده، در بردارنده‌

[١] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٢، صص ٢٨٥- ٢٨٢.

[٢] . سيدابوالقاسم خوئى، البيان فى تفسير القرآن، ص ٢٧٨.

[٣] . ر. ك: سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ذيل آيه ١٠٦ سوره بقره.

[٤] . محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، صص ٢٨١- ٢٧٩.