معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٨٨ - بررسى لغوى

تفاوت ديدگاه در مفهوم‌شناسى نسخ و تبيين شرايط آن، شمارش آيات منسوخه در حداقل تعداد (يك آيه) و بيشترين آن (٢٢٨ آيه)، گونه‌گونى آرا در انواع قابل تصور نسخ در قرآن، طرح شبهات پيرامون نسخ، و ردّ و انكار وقوع نسخ در قرآن، ضرورت پرداختن به اين بحث را افزون مى‌كند.

آغازين بررسى‌ها پيرامون نسخ در قرآن، به مصحف اميرالمؤمنين‌ على‌ (ع) باز مى‌گردد.[١] سير تلاش‌ها همچنان ادامه دارد تا زمان امام‌ صادق‌ (ع) كه‌ ابومحمد عبدالله بن عبد الرحمان الاصم المسمعى‌، از شاگردان آن حضرت، اصول نسخ را در رساله ناسخ و منسوخ خود گرد آورد. بررسى‌هاى بعدى به دست اصحاب امام‌ رضا (ع) انجام شد.[٢] از آن پس تاكنون، در هر سده، عده‌اى از دانشمندان، در اين عرصه، قلم فرسايى كرده‌اند.[٣] يادآورى اين نكته ضرورى است كه نقش‌آفرينان اين نهضت عظيم، تنها عالمان قرآنى نبوده‌اند، بلكه در جاى جاى بحث، بسيارى از كاوش‌ها و تلاش‌هاى علمى به بررسى‌هاى فقهى و اصولى باز مى‌گردد.

مسأله اين تحقيق، بازكاوى نسخ قرآن به قرآن، از ديدگاه مفسر و فقيه فرزانه، آيت‌الله محمد هادى معرفت است. از اين رو، بررسى ساير اقسام متصور نسخ در قرآن، نقد ديدگاه‌ها در مفهوم‌شناسى، شرايط و انواع نسخ، و شمار آيات منسوخه، مجالى ديگر مى‌طلبد. ژرف‌نگرى در خصوص امكان يا عدم امكان وقوع يا عدم وقوع نسخ در قرآن نيز شايسته بازكاوى مستقل است. در اين مختصر، جز هنگام ضرورت بدان اشاره نخواهد شد.

بررسى لغوى‌

در نگاه لغت‌شناسان درباره نسخ، يكى از سه معناى ازاله، نقل و ابطال، قابل بررسى است. جدول زير آراى لغت‌شناسان را به اجمال تصوير مى‌كند:

[١] . عزت الله مولايى‌نيا، نسخ در قرآن، ص ٢٨.

[٢] . محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٢٧٤.

[٣] . عزت الله مولايى‌نيا، نسخ در قرآن، صص ٦٤- ٤٨.