معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٨٣ - ٣ عدم جواز تمسك به ظواهر آيات متشابه

الف. لفظ و كلامى كه احتمال معانى مختلفى اعم از حق و باطل در آن مى‌رود؛ يعنى مراد و مقصود خداوند از ظاهر آن روشن نمى‌باشد. هم صلاحيت تأويل صحيح را دارا است، هم مى‌توان آن را بر معناى فاسد حمل كرد.[١]

ب. كلامى كه مخالف ظاهرش اراده شده باشد.

شكل دوم از تعريف متشابه را علامه‌ طباطبايى‌ در الميزان‌ ذكر كرده است و آن را مردود دانسته و مى‌گويد در قرآن مجيد آيه‌اى كه معناى مخالف معناى ظاهرى‌اش اراده شده باشد، وجود ندارد.[٢]

استاد معرفت نيز در تمامى نوشته‌هاى خود سعى دارند از اين معنا پرهيز كنند، اما در برخى از آثار وى اشاره‌اى به پذيرش آن وجود دارد. ايشان در كتاب‌ علوم قرآنى‌ در تعريف متشابه مى‌گويند:

متشابهات قرآن آن است كه تفسير آن مشكل آيد؛ زيرا نمود آنچه هست را ندارد و به چيز ديگرى شباهت دارد؛ لذا در مورد قرآن، آن چيز ديگر جز ضلالت و گمراهى نباشد:

فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ.[٣]

پس كلام حق (قرآن كريم) هرگاه نمودى جز حق داشته باشد و به باطل همى ماند آن را متشابه گويند. طبق اين تعريف، تشابه در آيات متشابهه، تشابه حق و باطل است كه سخن حق‌گونه خداوند، باطل‌گونه جلوه‌گر شود.[٤]

روشن است كه اين دو جمله، به قول كسانى اشاره دارد كه متشابه را كلامى مى‌دانند كه معناى مخالف ظاهرش اراده شده باشد؛ يعنى جلوه و ظاهر و نمودى دارد كه مقصود گوينده نيست.

بعد از اين توضيح بايد گفت: اگر معناى مورد پذيرش استاد معرفت، معناى اول است، يعنى كلامى كه احتمالات زيادى در آن وجود دارد، اما آن كلام در هيچ معنايى ظهور ندارد. بايد گفت حكم به عدم جواز تمسك به ظاهر آيات متشابه معنايى ندارد. چون ظهورى براى كلام متشابه نيست.

[١] . ر. ك: همان، ص ٦؛ التأويل، ص ١٣.

[٢] . ر. ك: سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ٣، ص ٤٤.

[٣] . يونس، آيه ٣٢.

[٤] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ٢٧٣.