معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٦٨ - ١ تشابه حق و باطل نقطه مشترك آيات متشابه

انديشمندان علوم قرآنى تلاش‌هاى زيادى كرده‌اند و در اين باره مطالبى را بيان داشته‌اند كه با عنوان مبناى خود در تعامل با آيات متشابه از آن سود برده‌اند. استاد معرفت نيز در اين زمينه مطالبى سودمند بيان داشته‌اند و مى‌توان موارد زير را به‌عنوان مبانى ايشان در مفهوم‌شناسى متشابه ذكر كرد:

١. تشابه حق و باطل نقطه مشترك آيات متشابه؛

٢. تقسيم تشابه به تشابه اصلى و تشابه عرضى؛

٣. بلندى معنا و كوتاهى الفاظ عرب و نيز ظهور مذاهب جدلى دو عامل تشابه در قرآن؛

٤. تشابه امرى ناگزير در قرآن مجيد؛

٥. انعطاف‌پذيرى در كمّيت آيات متشابه؛

٦. قلت آيات متشابه.

اينك با تكيه بر آثار استاد معرفت، به بررسى اين موارد مى‌پردازيم.

١. تشابه حق و باطل نقطه مشترك آيات متشابه‌

استاد معرفت در كتاب‌ التمهيد در تعريف متشابه، مى‌نويسد:

متشابه بر حسب اصطلاح قرآنى لفظى است كه در آن معانى مختلفى احتمال مى‌رود و نيز سبب شك و شبهه مى‌شود. لذا همچنان كه صلاحيت تأويل به شكل صحيح را دارد، صلاحيت تأويل به شكل فاسد را نيز دارا است.[١]

در كتاب‌ التأويل‌ نيز همين نكته را مورد تأييد قرار مى‌دهند و مى‌گويند:

كلام متشابه كلامى است كه مراد و مقصود از آن، تشابه به چيز ديگرى پيدا كرده است و احتمالات مختلفى در آن مى‌رود كه از ظاهر آن نمى‌توان مراد صحيح را دانست.[٢]

در كتاب‌ علوم قرآنى‌، تشابه را روشن‌تر بيان مى‌كنند:

اينكه گفته‌اند متشابه به كلامى گفته مى‌شود كه ظاهر آن مراد واقعى‌اش را ارائه ندهد، تعريف نارسا است، زيرا شامل مبهمات هم مى‌شود. لذا راغب‌

[١] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٣، ص ٦.

[٢] . التأويل فى مختلف المذاهب و الآراء، ص ١٣.