معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٥٣ - آيا آيات قرآن فراتر از تقسيم به محكم و متشابه را بر مىتابند؟

صحابه و تابعان سابقه دارد، جز اينكه خواهيم گفت كه استاد معرفت (ره) تشابه را به دوگونه اصلى و عرضى تقسيم مى‌كند. او متشابهات بالعرض را آن دسته از آيات قرآن مى‌داند كه در واقع مباحث جدلى و كلامى آن‌ها را متشابه كرده و پيش از آن متشابه نبوده است. به اين صورت كه هر يك از فرقه‌هاى كلامى، آيه را به نفع خود تأويل و تفسير مى‌كنند و به آسانى مى‌توان با تشكيك در مبانى فكرى آن مكاتب، يا آن آيات را از تشابه انداخت و يا با ارجاعشان به محكمات، جايى براى تشابه آن‌ها باقى نگذاشت.[١]

بديهى است كه اين دسته از آيات متشابه پيشينه‌اى نخواهند داشت و در واقع محكماتى هستند كه برداشت‌هاى ناروا آن‌ها را متشابه كرده است. در اثبات يا نفى اين ديدگاه نيز بحث خواهيم كرد.

آيا آيات قرآن فراتر از تقسيم به محكم و متشابه را بر مى‌تابند؟

آيا آيات قرآن تنها به دوگونه محكم و متشابه تقسيم مى‌شوند يا شقوق ديگرى نيز براى آن‌ها متصور است؟

استاد معرفت (ره) بر اين تقسيم، قسم ديگرى را نيز افزوده‌اند كه آيات يا محكم‌اند كه مقصود آن‌ها روشن است؛ مانند آيات تشريع احكام، مواعظ و آداب؛ يا متشابه‌اند و وجوهى از معانى را برمى‌تابند و مقصود آن‌ها روشن نيست؛ آيات متشابه نيز يا افزون بر تشابه، ابهام نيز دارند يا تنها ابهام دارند و خالى از تشابه‌اند. ابهام در آيات با تفسير رفع مى‌شود؛ ولى تشابه به تأويل نياز دارد.

بنا بر نظر استاد معرفت (ره) ميان ابهام و تشابه «عام و خاص من وجه» است؛ گاه هر دو در يك‌جا جمع مى‌شوند؛ مانند آيه:

فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ.[٢]

اين آيه، هم متشابه است؛ زيرا طى آن هدايت و اضلال به خدا نسبت داده‌

[١] . محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٣، صص ١٧- ١٥.

[٢] . انعام، آيه ١٢٥.