معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٤٥ - توجه به نقش تقديم و تأخير الفاظ در نظمآهنگ قرآن

جَرادٌ مُنْتَشِرٌ* مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ يَقُولُ الْكافِرُونَ هذا يَوْمٌ عَسِرٌ.[١]

كه اگر ياء «الداع» حذف نشده بوده، به نظر مى‌رسيد وزن شكسته است.[٢]

چگونگى چينش حروف در آيات‌

اين بحث بيشتر به موسيقى درونى كلام قرآن مربوط است كه تأثير معنايى حروف و چينش آن‌ها را در آيات قرآنى نشان مى‌دهد. به عبارت ديگر، حروف به شكلى بى‌نظير در كنار هم قرار مى‌گيرند كه به هنگام شنيدن، بدون وجود دستگاه‌هاى موسيقى و بدون وجود قافيه يا وزن و بحر، آهنگ با شكوه و طنين‌اندازى از آن‌ها به سمع مى‌رسد. مانند چينش حرف «قاف» در آيات مربوط به واقعه كوبنده قيامت:

الْقارِعَةُ* مَا الْقارِعَةُ* وَ ما أَدْراكَ مَا الْقارِعَةُ.[٣]

إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ* لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ.[٤][٥]

توجّه به نقش تقديم و تأخير الفاظ در نظم‌آهنگ قرآن‌

گاهى برخى الفاظ قرآنى به دلايلى از جمله رعايت نظم‌آهنگ و شيوايى موسيقايى در يك آيه «تقدّم و تأخّر» مى‌يابند كه يا به دليل رعايت موزون فواصل آيات است، مانند تأخير «أحوى» و تقديم «غثاء» در سوره اعلى؛ يا رعايت شيوايى كلام كه تأثيرى خاص در خلق موسيقى باطنى قرآن دارد. به‌عنوان مثال، زمانى كه دو تعبير «نور» و «هدى» براى‌ تورات‌ در دو بخش قرآن به كار مى‌رود، به منظور رعايت روانى مورد اشاره، ترتيب اين دو تعبير تغيير مى‌كند.[٦]

[١] . قمر، آيات ٨- ٦.

[٢] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٣٨٤.

[٣] . قارعه، آيات ٣- ١.

[٤] . واقعه، آيات ٢- ١.

[٥] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٥، صص ٢٥٧- ٢٥٥؛ محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٣٨٨.

[٦] . آن دو بخش، آيات ٤٤ و ٩١ سوره مائده و انعام مى‌باشند، به طورى كه اگر ترتيب موجود در اين دو آيه تغيير يابد، روانى كلام آسيب خواهد ديد. ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ص ٢٥٨؛ محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٣٨٥.