معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٤٤ - توجه به فضاى عمومى گروهى از آيات

است. كلمات در اين فضا، مساعدت خود را به‌خوبى براى رساندن و درك معنا نشان مى‌دهند. اين ويژگى‌ها كاملًا لمس شدنى است و در برخى فاصله‌ها بسيار نمايان‌تر. مانند:

أَ فَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّى* وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى‌.[١]

كه اگر بگوييم: أَ فَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّى* وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ قافيه از دست مى‌رود و به آهنگ لطمه مى‌خورد و اگر هم بگوييم: أ فرأيتم اللات و العزي* و مناة الاخري‌ وزن مختل مى‌شود.[٢]

توجه به فضاى عمومى گروهى از آيات‌

اين حالت در مسأله نظم‌آهنگ قرآنى به دو صورت رخ مى‌دهد:

١. همگام با تغيير مفاهيم مورد بحث در يك يا چند آيه؛

٢. هماهنگى كلمات يك يا چند آيه در وزن و قافيه.

شاهد مثال در اين مورد سوره فجر است، كه ٥ آيه نخست شامل چهار قسم، به علاوه پرسشى راجع به قسم‌ها است. ٩ آيه بعد، داستان هلاكت اقوام گذشته را با آهنگى متفاوت از شروع سوره و متناسب با موضوع، بررسى مى‌كند. اين ٩ آيه داراى ايقاعاتى همسان هستند و همگى به حروفى كوتاه كه قبل از آن الف كشيده شده قرار دارد، ختم مى‌شوند و در آيه‌ وَ ثَمُودَ الَّذِينَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ حرف ياء از لفظ «وادى» حذف شده است تا ايقاع اين گروه از آيات آسيب نبيند.

در خصوص مورد دوم نيز به منظور هماهنگى وزن و قافيه كلمات در آيات ١ تا ٥ ياء اصلى از كلمه «يسر» حذف شده است:

وَ الْفَجْرِ* وَ لَيالٍ عَشْرٍ* وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ* وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ* هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ

مثال ديگر در اين مورد:

يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى‌ شَيْ‌ءٍ نُكُرٍ* خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ‌

[١] . نجم، آيات ٢٠- ١٩.

[٢] . ر. ك: محمدهادى معرفت،« نظماهنگ در قرآن( ٢)»، فصلنامه ميراث جاويدان، ش ١، صص ٢٠- ١٩؛ همچنين ر. ك: محمدهادى معرفت، تناسب آيات، صص ٩٦- ٩٠.