معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٤٣ - توجه به فضاى عمومى سورهها

تلاوت، آهنگ درونى آن‌ها كاملًا حس مى‌شود، مى‌توان ابعاد اعجازى اين عرصه (نظم‌آهنگ قرآنى) را شناخت و به‌خوبى درك كرد.[١]

راه‌هايى كه براى نيل به اين مقصود در كلام و ديدگاه آيت‌الله معرفت (ره) ذكر شده، عبارت از موارد زير است:

١. توجّه به فضاى عمومى سوره‌ها؛

٢. توجّه به فضاى عمومى گروهى از آيات؛

٣. چگونگى چينش حروف در آيات؛

٤. توجه به نقش تقديم و تأخير الفاظ در شناخت نظم‌آهنگ؛

٥. نقش فواصل آيات در نظم‌آهنگ قرآن؛

٦. مسأله طول آيات.

توجه به فضاى عمومى سوره‌ها

آيت‌الله معرفت (ره) در اين خصوص به ابعاد اعجازى نظم‌آهنگ قرآن در سوره نجم اشاره مى‌كنند. اين سوره با فضايى سلسله‌وار و داستان‌گونه، تناسب آيات خود را نمايان مى‌سازد، به‌گونه‌اى كه فاصله‌هاى آيات با وزنى تقريباً مساوى رعايت شده و از هم‌سازى حروف واژگان و هماهنگى كلمات در درون جمله‌ها يك ريتم موسيقيايى منحصر به فرد پديد آورده است. اين سوره‌ها با يادآورى اصول سه‌گانه اسلام، يعنى توحيد، معاد و نبوت با لحنى آرام، سخن را شروع مى‌كند و بعد از توصيف ويژگى‌هاى پيامبر اعظم (ص) با جديت، متعرض مسأله توحيد شده و بت‌هاى مشركين را به بليغ‌ترين وجه نفى مى‌كند و سپس با يادآورى معاد و امر به سجده و عبادت و طاعت حق‌تعالى با آهنگى لين سوره را به پايان مى‌رساند.

نظم‌آهنگ در اين سوره به پيروى از نظام موسيقيايى، طولى ميانه داشته و با تكيه بر حرف «روى»[٢] فضايى ماجراجو و آميخته از داستان را به وجود آورده‌

[١] . ر. ك: محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٣٨٢؛ سيد قطب، التصوير الفنّى فى القرآن، ص ٨١.

[٢] . روى، در اصطلاح عَروض: حرف اصلى قافيه كه مدار قافيه بر آن است.