معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٦٣٩ - اقسام نظمآهنگ

در نوع دوم، زيبايى لفظ و شكوهمندى معنا، پيوندى ناگسستنى دارند و مؤانست اين دو، نوايى احساس‌انگيز پديد مى‌آورد و نسيمى روح‌نواز را به به وزيدن وا مى‌دارد و درون آدمى را به خلجان مى‌نشاند.

آيت‌الله معرفت (ره) جهت تبيين بهتر تفاوت موسيقى (نظم‌آهنگ) درونى و بيرونى قرآن مثالى ذكر مى‌كند. ايشان با اشاره به بيتى از شعرهاى‌ عمربن ابى ربيعه‌ اين موضوع را توضيح مى‌دهند:

شنونده وقتى اين بيت را مى‌شنود، از موسيقى آن به وجد مى‌آيد؛ اما موسيقى اين شعر از نوع بيرونى است و شاعر با آوردن كلامى موزون در دو مصراع متساوى و با نشاندن يك پايانبندى همسان- ياء ممدود- در هر كدام از دو مصراع، به آهنگين شدن سخن خود كمك كرده است. موسيقى در اين بيت از خارج به گوش مى‌رسد و نه از داخل و به عبارتى، پايانبندى (قافيه) و وزن و بحر و موسيقى را مى‌سازند. اما هنگامى كه آيه‌ وَ الضُّحى‌* وَ اللَّيْلِ إِذا سَجى‌[١] را تلاوت مى‌كنيم، با شعرى روبه‌رو هستيم كه از قافيه، وزن و مصراع‌بندى قراردادى تهى است و با اين همه، سرشار از موسيقى است و از هر حرف آن نوايى دلپذير مى‌تراود. اين نوا از كجا و چگونه پديد آمده است؟ اين همان نظم‌آهنگ يا موسيقى درونى است. نظم‌آهنگ درونى، رازى از رازهاى معمارى قرآن است و هيچ ساختار ادبى ياراى برابرى با آن را ندارد. همچنين وقتى كه مى‌خوانيم:

الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‌.[٢]

يا سخنانى كه‌ زكريا خطاب به خداوند گفته را تلاوت مى‌كنيم:

قالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً وَ لَمْ أَكُنْ بِدُعائِكَ رَبِّ شَقِيًّا.[٣]

هر كدام از اين عبارات قرآنى داراى بنيان موسيقيايى قائم به ذاتى است كه‌

[١] . ضحى، آيات ٢- ١.

[٢] . طه، آيه ٥.

[٣] . مريم، آيه ٤.