معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٥٦٢ - ٩ كنايهها و تعريضها زيباى قرآن

٨. استعاره‌هاى نيكو و زيباخيالى‌هاى قرآن‌

استعاره گونه‌اى مجاز است كه در آن رابطه معناى حقيقى با معناى مجازى، شباهت ميان آن دو است. به پيروى از تشبيهى كه در نفس صورت مى‌گيرد، لفظى كه براى مشبه‌به وضع شده است در مشبه به كار مى‌رود. از استعاره با انواع مختلف آن به‌طور گسترده در قرآن كريم استفاده شده است. قرآن آفاقى جديد از معنا را در برابر چشمان عرب گشود و توان خارق‌العاده‌اى در بهره‌بردارى از لغت براى ترسيم معانى را به نمايش گذاشت كه اعراب تا آن روز نظير آن را به خاطر نداشتند و اين خود، بُعدى از ابعاد اعجاز بيانى را تشكيل مى‌دهد.

قرآن در توصيف فرا آمدن آب، آن را به سركشى انسان تشبيه مى‌كند:

إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ حَمَلْناكُمْ فِي الْجارِيَةِ.[١]

در داستان‌ موسى‌، غضب او را به انسانى پرخروش تشبيه مى‌كند كه آرام مى‌گيرد و ساكت مى‌شود:

وَ لَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ.[٢]

لهيب دوزخ را به خشم انسان تشبيه مى‌كند كه از شدّت عصبانيت خونش به جوش آمده و نزديك است بند از بندش بگسلد:

إِذا أُلْقُوا فِيها سَمِعُوا لَها شَهِيقاً وَ هِيَ تَفُورُ* تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ[٣].[٤]

٩. كنايه‌ها و تعريض‌ها زيباى قرآن‌

كنايه پوشيده و در پرده سخن گفتن است و به جاى تصريح به چيزى، استفاده از معادلى كه لازمه آن است. تعريض گوشه زدن و انتقال به مقصود از طريق مفهوم سخن است. در قرآن كريم، كنايه‌ها و تعريض‌هاى زيبايى در

[١] . حاقّه، آيه ١١؛ ما چون آب طغيان كرد شما را بر كشتى سوار نموديم.

[٢] . اعراف، آيه ١٥٤.

[٣] . ملك، آيات ٨- ٧.( چون در آنجا افكنده شوند)، از آن خروش مى‌شنوند در حالى كه مى‌جوشد. نزديك است كه از خشم شكافته شود.

[٤] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٥، صص ٤١٥- ٣٨٤.