معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٥٥٧ - ٤ آراستگى نظم و هماهنگى نغمهها

حروف به شكل بى‌نظيرى در كنار هم قرار مى‌گيرند كه به هنگام شنيدن، بدون وجود دستگاه‌هاى موسيقى و بدون وجود قافيه يا وزن و بحر، چنين آهنگ باشكوهى از آن به سمع مى‌رسد. به‌عنوان نمونه آياتى از سوره نجم را مرور مى‌كنيم:

وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَي* مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَي* وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَي* إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَي* عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَي* ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَي* وَهُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلَي* ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّي* فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَي* فَأَوْحَي إِلَي عَبْدِهِ مَا أَوْحَي* مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رأي* أَفَتُمارُونَهُ عَلَي مَا يَرَي* وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَي* عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَي* عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَي* إِذْ يَغْشَي السِّدْرَةَ مَا يَغْشَي* مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَي* لَقَدْ رأي مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَي* أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّي* وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَي* أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنثَي* تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَي.[١]

اين فاصله‌ها، وزنى تقريباً مساوى دارند، اما نه بر اساس نظام عروض عرب، و قافيه نيز در آن رعايت شده است و از همسازى حروف واژگان و هماهنگى كلمات در درون جمله‌ها يك ريتم موسيقايى پديد آمده است.

نظم‌آهنگ جمله در اينجا به پيروى از نظام موسيقى، نه كوتاه است و نه بلند و طولى ميانه دارد و با تكيه بر حرف «روى» فضايى سلسله‌وار و داستان‌گونه يافته است. تمام اين ويژگى‌ها، لمس شدنى است و در برخى فاصله‌ها بسيار نمايان‌تر است. مانند:

أَ فَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّى* وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى‌

[١] . نجم، آيه ٢٢- ١؛ سوگند به اختر چون فرو آيد، كه يار شما نه گمراه شده و نه در نادانى مانده؛ و از سر هوس سخن نمى‌گويد. اين سخن به‌جز وحيى كه وحى مى‌شود نيست. آن را فرشته شديد القوى به او آموخت. نيرومندى كه در ايستاده در حالى كه او در افق اعلى بود؛ سپس نزديك آمد و نزديك‌تر شد، تا فاصله‌اش به قدر دو انتهاى كمان يا نزديك‌تر شد؛ آنگاه به بنده‌اش آنچه را بايد وحى كند، وحى فرمود. آنچه را دل ديد انكارش نكرد. آيا در آنچه ديده است با او جدال مى‌كنيد. و قطعاً بار ديگرى هم او را ديده است، نزدى سدره المنتهى؛ در همان جا كه جنه المأوى است. آنگاه كه درخت سدر را آنچه پوشيده بود، پوشيده بود. ديده‌اش منحرف نشد و از حد درنگذشت. به‌راستى كه برخى از آيات بزرگ پروردگار خود را بديد. به من خبر دهيد از لات و عزّى و منات آن سومين ديگر، آيا براى شما پسر است و براى او دختر؟ در اين صورت اين تقسيم نادرستى است.