معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٥٥٦ - ٤ آراستگى نظم و هماهنگى نغمهها

و به كار رفتن صيغه‌هاى خاص از برخى كلمات، در اين راستا قابل مطالعه است.[١]

٤. آراستگى نظم و هماهنگى نغمه‌ها

يكى از مهم‌ترين جنبه‌هاى اعجاز بيانى قرآن، نظم‌آهنگ واژگانى آن است. اين جنبه چنان زيبا و شكوهمند است كه عرب را ناچار ساخت از همان روز نخست اقرار كنند كه كلام قرآن از توانايى بشر خارج است و تنها مى‌تواند سخن خداوند باشد. تمامى كسانى كه راز موسيقى و فلسفه روانى قرآن را درك مى‌كنند، معتقدند كه هيچ هنرى نمى‌تواند با تناسب طبيعى الفاظ قرآن و آواى حروف آن برابرى يا رقابت كند و هيچ‌كس نمى‌تواند حتى بر يك حرف آن ايراد بگيرد. ديگر اينكه قرآن از موسيقى بسيار برتر است و داراى اين خصوصيت است كه اصولًا موسيقى نيست.

سيد قطب‌ درباره نظم‌آهنگ قرآن مى‌گويد: چنين نوايى در نتيجه نظام‌مندى ويژه و هماهنگى حروف در يك كلمه و نيز همسازى الفاظ در يك فاصله پديد آمده و از اين جهت قرآن، هم ويژگى نثر و هم خصوصيات شعر را توأماً دارد؛ با اين برترى كه معانى و بيان در قرآن، آن را از قيد و بندهاى قافيه و افاعيل بى‌نياز ساخته و آزادى كامل بيان را ميسّر ساخته است. در همين حال از خصوصيات شعر، موسيقى درونى آن، و فاصله‌هايى كه نوعى وزن را پديد مى‌آورند، گرفته است.

در هنگام تلاوت قرآن، آهنگ درونى آن كاملًا حس مى‌شود. اين آهنگ در سوره‌هاى كوتاه، با فاصله‌هاى نزديكش و به‌طور كلى در تصويرها و ترسيم‌ها بيشتر نمايان است و در سوره‌هاى بلند كمتر، اما همواره نظام‌آهنگ آن ملحوظ است. گفته‌اند: اين جنبه از اعجاز قرآن در درجه نخست به احساسات مبهمى بر مى‌گردد كه در قلب خواننده يا شنونده برمى‌انگيزد. به عبارتى ديگر،

[١] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٥، صص ١٥٧- ١٥١؛ مصطفى صادق رافعى، اعجاز القرآن، صص ٢٣٤- ٢٢٨.