معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٥٤٦ - ب اعجاز بيانى و چالشهاى موجود در وقوع و امكان آن

به‌عنوان وجه اعجاز قرآن نفى مى‌كند و اعجاز قرآن را حاصل فصاحت الفاظ، بلاغت معانى و نظم نيكو مى‌داند.[١]

در ميان معاصران، صلاح خالدى‌ از مدافعان جدّى اين ديدگاه است. او موضوع تحدّى را تنها همانندى در بيان مى‌داند و مضامين قرآن و موضوع‌هاى آن را خارج از موضوع تحدّى به شمار مى‌آورد كه بنابراين به اعجاز ربطى ندارد. يكى از شواهد وى آن است كه خداوند در آيات تحدّى فرموده است كه سوره‌هايى ساختگى بياوريد و اگر صدق تاريخى و صدق علمى و تشريعى ملاك بود، نبايد قيد «مفتريات» مى‌آمد. او ميان اعجاز و دلايل خدايى بودن قرآن تفكيك مى‌كند و به جز اعجاز بيانى، ديگر ابعادى را كه براى اعجاز قرآن ذكر شده است همچون: اخبار غيبى، اعجاز علمى و اعجاز تشريعى را در قسم دوم داخل مى‌سازد.[٢]

پيش از وى، سيد قطب‌،[٣] محمود شاكر،[٤] و عدنان زرزور[٥] چنين ديدگاهى را طرح كرده‌اند.

٢. در برابر ديدگاه نخست، ديدگاهى كاملًا متفاوت وجود دارد كه اعجاز قرآن را تنها به محتوا و معارف آن مربوط مى‌داند. شيخ‌ مجتبى قزوينى‌ از جمله عالمانى است كه به شكلى گسترده درباره اعجاز قرآن سخن گفته است. او به تبع استاد خود ميرزا مهدى اصفهانى‌ بر آن است كه وجه تحدّى و اعجاز قرآن، معارف آن است. بر اساس ديدگاه ياد شده، موضوع تحدّى آوردن «مثل قرآن» است و قرآن همانند هر سخن داراى دو بخش است: شكل ظاهرى كلام كه در قالب الفاظ و واژگان پديدار مى‌شود و معانى و مدلول‌هايى كه در دل واژگان و عبارات كلام جاى دارد. زمانى كه براى شناخت حقيقت قرآن به توصيف‌ها و

[١] . ر. ك: يمنى علوى، كتاب الطراز، المتضمن لاسرار البلاغه و علوم حقايق الاعجاز، صص ٥٨٧- ٥٨٠.

[٢] . ر. ك: صلاح عبدالفتاح خالدى، اعجاز القرآن البيانى و دلايل مصدره الربانى، ص ١١٠.

[٣] . سيد قطب، التصوير الفنى فى القرآن، ص ١٧.

[٤] . در مقدمه‌اى كه بر« الظاهره القرآنيه» مالك بن نبى نگاشته است. ر. ك: مالك بن نبى، پديده قرآنى، صص ٥١- ٤٩.

[٥] . عدنان زرزور، مدخل الى تفسير القرآن و علومه، صص ١٥٥- ١٥٢.