معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٥٢٥ - مصحف امام على(ع)

چون همان طور كه در روايات آمده است، دانستن موارد نسخ از آن درجه از اهميت برخوردار است كه امام‌ على‌ (ع) ندانستن آن را موجب هلاكت مى‌شمردند؛ حال آنكه موارد نسخ به معناى اصولى آن بسيار ناچيز است و برخى مانند سيوطى‌ و آيت‌الله معرفت حداكثر موارد نسخ را تنها بيست مورد ياد كرده‌اند.[١] بديهى است كه ندانستن اين موارد اندك موجب هلاكت نمى‌شود.

در روايت‌ سليم بن‌قيس‌ آمده است در مصحف امام‌ على‌ (ع) محكم و متشابه آمده است. آيت‌الله معرفت متشابه را عبارت از لفظى دانسته است كه وجوه مختلفى از معنا داشته باشد.[٢] امام‌ على‌ (ع) هم در روايتى تعريف متشابه را همين گونه بيان كرده و فرموده است:

متشابه قرآن آن است كه لفظ آن يكى است؛ اما در جاهاى مختلف معناهاى گوناگونى به خود مى‌گيرد.[٣]

معمولًا در اين موارد است كه مردم در تشخيص معناى حقيقى به اشتباه مى‌افتند. در همين روايت آمده است كه امام‌ على‌ (ع) فرمود:

مردم در زمينه متشابه نابود شدند؛ چون به معنايش پى نبردند و حقيقت آن را نشناختند؛ از اين رو، از پيش خود و با انديشه خويش معناهايى براى آن بيان كردند و با آن خود را بى‌نياز يافتند كه از اوصياى رسول خدا (ص) بپرسند.[٤]

امام‌ على‌ (ع) در همين روايت براى متشابه، لفظ ضلالت را مثال مى‌زند كه در آيه‌اى به خدا نسبت داده شده است (مدثر، آيه ٣١) و در آيه‌اى به پيامبر اسلام (ص) (ضحى، آيه ٧) و در آيه‌اى ديگر به كفار (طه، آيه ٧٩) و در آيه‌اى ديگر به بت‌ها (ابراهيم، آيات ٣٥ و ٣٦)، و در آيه‌اى به معناى فراموشى است (بقره، آيه ٢٨٢).

[١] . عبدالرحمن سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٢، ص ٤٤؛ محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٢، جدول ص ٣٩٩.

[٢] . رك: محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٣، ص ٧.

[٣] . محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٨٩، ص ١٢

[٤] . همان