معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٦٤ - ضوابط سورههاى مدنى

همين شيوه، ديدگاه استاد را نسبت به ساير مفسران در ميان عالمان شيعه و اهل سنت متمايز كرده است. پيش از بيان ديدگاه استاد لازم است ضوابط تشخيص سور مكى و مدنى مرور شود.

برخى قرآن‌پژوهان معاصر، ضوابط قياسى سوره مكى و مدنى را به دو نوع قسم ضوابط كلى و ضوابط شايع تقسيم كرده‌اند،[١] اما بسيارى نيز بدون اين تقسيم، به معرفى اين ضوابط و ملاك‌ها و علايم پرداخته‌اند.

ضوابط تشخيص سور مكى‌

ضوابط زير نشانه‌اى براى سور مكى معرفى شده است:

١. هر سوره‌اى كه در آن لفظ «كلا» آمده، مكى است.

٢. همه سوره‌هايى كه در آغاز آن‌ها حروف مقطع آمده به جز زهراوان (بقره و آل عمران) مكى است. سوره رعد نيز بنا بر يك نظر، مدنى و مستثنا است.

٣. همه سوره‌هايى كه در آن‌ها داستان پيامبران و اقوام گذشته آمده، مكى است؛ به جز سوره بقره.

٤. هر سوره‌اى كه در آن داستان آدم و شيطان آمده، مكى است به جز سوره بقره.

٥. هر سوره‌اى كه در آن‌ يا أَيُّهَا النَّاسُ‌ آمده و يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا نيامده مكى است. البته بايد سوره حج را استثنا كرد، زيرا درباره مكى و مدنى بودن آن اختلاف‌نظر است.

٦. همه سوره‌هاى مفصل يعنى كوتاه قرآن مكى است. اين ديدگاه از ابن مسعود نقل شده و موارد نقض متعددى دارد؛ مانند سوره نصر و زلزال و بينه كه از سور مفصل اما مدنى به شمار آمده است.[٢]

ضوابط سوره‌هاى مدنى‌

براى تشخيص سوره‌هاى مدنى نيز ضوابط زير معرفى شده است:

[١] . ر. ك: سيوطى، حجتى، سيد محمد باقر، پژوهشى در تاريخ قرآن، صص ٨٠- ٧٨.

[٢] . ر. ك: سيوطى، ج ١، صص ٥٥- ٥٢؛ محمد عبدالعظيم زرقانى، مناهل العرفان، ج ١، صص ١٧٩- ١٨، محمود راميار، تاريخ قرآن، صص ٦٠٦- ٦٠٤.