معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٦٢ - ويژگىهاى آيات مكى و مدنى و ضابطه تشخيص آنها

باقى نمى‌ماند و تنها يك فرضيه تحقيقى خواهد بود.[١]

در پاسخ به اين اشكال بايد گفت كه گر چه استاد معرفت اخيراً منكر نسخ در قرآن كريم شدند، اما ايشان با طرح نظريه نسخ مشروط، گونه‌اى از نسخ را پذيرفته‌اند كه شناخت مكى و مدنى همچنان اهميت و نقش زيادى در شناخت اين نوع نسخ خواهد داشت.

در ميان اهل سنت نيز اين نوع نسخ گاه به انساء و از حكم منسوخ به مُنْسَأ تعبير شده و بيشتر آنان از جمله منكران نسخ به آن باور دارند و مكى و مدنى در شناخت آن نقش تعيين كننده‌اى دارد. در هر صورت نمى‌توان به‌طور مطلق منكر اهميت و فوايد بحث مكى و مدنى شد.

ويژگى‌هاى آيات مكى و مدنى و ضابطه تشخيص آن‌ها

دانشمندان براى هر يك از آيات و سوره‌هاى مكى، ويژگى‌هايى را بيان كرده، ضابطه‌هايى تعيين كرده‌اند تا بر اساس آن‌ها، محققان و قرآن‌پژوهان بتوانند آيات مكى را از آيات مدنى باز شناسند.

جعبرى‌ گفته است كه براى شناخت آيات مكى و مدنى دو راه وجود دارد. ١. سماعى ٢. قياسى.[٢]

در طريق سماعى بايد به روايات منقول از صحابه كه شاهد نزول وحى بوده‌اند و آيات و سور مكى و مدنى را معرفى كرده‌اند، مراجعه شود، بديهى است كه در تعيين مكى و مدنى، نه شأن رسول خدا است و نه انتظار است كه رسول خدا به معرفى آيات و سور مكى بپردازد.[٣]

مقصود از طريق قياسى نيز آن است كه با توجه به اسلوب بيان آيات در حوزه الفاظ مانند آهنگين و عدم آهنگين بودن و كوتاهى و بلندى آيات، و هم در حوزه محتوا و مضامين آيات و سور، به تعيين مكى و مدنى پرداخت.

مفسران در گذشته و حال به هر دو شيوه توجه كرده‌اند. مفسران گذشته‌

[١] . ر. ك: همان، ص ٧٥.

[٢] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، ص ١٣٢.

[٣] . ر. ك: بدرالدين زركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ١، صص ٢٧٦، ٢٧٩- ٢٧٨؛ التمهيد ج ١، ص ١٣٣.