حوزه ديگر، حوزه تاريخ تشريع و دعوت اسلام است. تقسيم و تفكيك زمانى آيات به مكى و مدنى ما را به بازشناسى مراحل مختلف دعوت اسلامى در پرتو وجود پر بركت پيامبر اكرم مى‌رساند زيرا هجرت مبارك نبوى (ص) صرف يك رويداد گذرا در تاريخ دعوت اسلامى پيامبر خاتم (ص) نبوده است. هجرت نبوى حدّ فاصلى است ميان دو دوران عمر دعوت اسلام، يكى مرحله كوشش و پيكار درون جامعه‌اى كه كافران بر همه اوضاع سياسى و اجتماعى و فرهنگى كاملًا مسلط باشند. و ديگرى مرحله فعاليت در قالب يك حكومت اسلامى است. هرچند مى‌توان هر يك از اين دو مرحله را نيز به نوبه خود، به چندين مقطع زمانى تقسيم كرد، ولى به هر حال آشكار است كه تقسيم اساسى، همان تقسيم بر پايه حد فاصل زمانى هجرت است.

حال، اگر ما آيات نازل شده پيش از هجرت را از آيات نازل شده پس از هجرت تفكيك كنيم، خواهيم توانست تحولات دعوت اسلام و آن شاخص‌هاى كلى را كه در هر يك از دو مرحله دعوت حضرت ختمى مرتبت (ص) خودنمايى كرده است، دنبال كنيم اما، در نظر گرفتن مكان نزول، و در نظر گرفتن عامل زمانى، هيچ گونه برداشت تفصيلى از آن دو مرحله دعوت اسلام به ما نمى‌دهد، و موجب آن نمى‌شود كه ما آن دو دوره كاملًا متمايز را در هم آميزيم.[١]

٢. اشكال دوم آن است كه در مبحث ناسخ و منسوخ، برخى منكر نسخ در قرآن شده‌اند و بر اين باورند كه حكم هيچ آيه‌اى در قرآن كريم منسوخ نشده است. بنابراين از نظر اين گروه، شناخت مكى و مدنى مهم‌ترين فايده خود را از دست مى‌دهد، و ديگر از اهميت چندانى برخوردار نخواهد بود. شهيد حكيم‌ در اين باره مى‌گويد:

اهميت اين نكته (شناخت ناسخ و منسوخ) بنا به مذهب مشهور در علوم قرآنى است كه قائل به وجود نسخ در آيات قرآنى مى‌باشد به اين ترتيب اگر وجود دو حكم مخالف يكديگر در قرآن قابل فرض باشد، آن گاه آن حكم متأخر ناسخ حكم ديگر كه متقدم است خواهد بود، اما اگر وجود نسخ به اين شكل را در قرآن نپذيريم ديگر ارزش علمى براى اين نكته‌

[١] . سيد محمد باقرحكيم، علوم القرآن، ص ٧٤.