معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٥٤ - ١ شناخت ناسخ و منسوخ

در هر صورت استاد معرفت در تعريف مكى و مدنى همين ديدگاه مشهور و اجماعى ميان مفسران را تأييد كرده است و در بررسى آيات مستثنيات (نك ادامه مقاله) به درستى ما را به اين نكته توجه داده‌اند كه نظر برخى مفسران مبنى بر مكى بودن برخى آيات مدنى، با نگاه مكانى بوده است، نه زمانى و لذا نبايد آن آيات را از آيات استثنا شده سور مكى دانست.[١]

اهميت و ضرورت شناخت مكى و مدنى‌

درباره اهيمت و فوايد دانش مكى و مدنى ديدگاه‌هاى متنوعى وجود دارد، اما در اصل اهميت اين بحث ميان دانشمندان توافق نظر است. ابن حبيب نيشابورى‌ در التنبيه على فضل علوم القرآن‌ مى‌گويد: شريف‌ترين علوم قرآن علم نزول و جهات آن است و دانستن آن چه در مكه نازل شده و آنچه در مدينه. وى آنگاه پس از شمارش همه علوم مورد نياز در تفسير مى‌گويد: اين ٢٥ علم است در قرآن كه هر نداند، براى او روانيست درباره كلام خدا سخن بگويد.[٢]

برخى بر اين دانش يك فايده مترتب دانسته‌اند، اما برخى ديگر از پژوهشگران تا چهار فايده براى آن برشمرده‌اند. اين فوايد عبارتند از:

١. شناخت ناسخ و منسوخ‌[٣]

يكى از مسائل مشهور و مورد توافق فقها در حوزه تشريعيات قرآن كريم، نسخ برخى احكام است. فقهاء و اصولين بر اين باورند كه در صورتى بايد حكم يك آيه را منسوخ دانست كه اولًا، حكم آن آيه با آيه ديگر در تعارض باشد به گونه‌اى كه جمع ميان هر دو ممكن نباشد. ثانياً، آيه ناسخ بعد از آيه منسوخ نازل شده باشد. به عبارت ديگر در هنگام تعارض دو حكم، آيه‌اى كه متأخر نازل شده، ناسخ آيه متقدم به شمار مى‌آيد و آيه متقدم النزول، منسوخ‌

[١] . براى نمونه ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، صص ٢٢٥ و ٢٢٦.

[٢] . سيد ابوالفضل مير محمدى، تاريخ و علوم قرآن، ص ٣٠٥.

[٣] . بدرالدين زركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢٧١، محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، ص ١٢٩، محمد عبدالعظيم زرقانى، مناهل العرفان، ج ١، ص ١٧٨.