معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٥٢ - تفاوت سه ديدگاه

مسعود اين باشد كه هر سوره مشتمل بر يا أَيُّهَا النَّاسُ‌ مكى و هر سوره مشتمل بر يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مدنى است، از اين رو زركشى‌ گفته است كه سخن مذكور از ابن مسعود بر ديدگاه سوم حمل مى‌شود.[١]

٣. آيات مكى به آياتى گفته مى‌شود كه پيش از هجرت پيامبر و ورود آن حضرت به مدينه نازل شده باشد، ولو آنكه نزول آن در بيرون شهر مكه رخ داده باشد و آيات مدنى آن بخش از آياتى خواهند بود كه پس از هجرت پيامبر نازل شده باشند، هرچند آن آيات خطاب به اهل مكه باشد و يا بيرون شهر مدينه حتى در شهر مكه نازل شده باشد، اما چون پس از هجرت نازل شد، در گروه آيات مدنى قرار مى‌گيرند.[٢]

تفاوت سه ديدگاه‌

تفاوت كلى اين سه ديدگاه آن است كه در ديدگاه نخست، مكان نزول، ملاك تمايز آيات مكى و مدنى قرار گرفته است و در ديدگاه دوم، ملاك، اشخاص‌اند و در ديدگاه سوم، ملاك، زمان نزول است. نتيجه اين تفاوت‌ها در اينجا آشكار مى‌شود كه مثلًا سوره نصر كه پس از هجرت اما در شهر مكه نازل شده است و يا آيه ٢٨١ بقره‌ وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ‌ كه بر اساس برخى روايات در حجةالوداع در منى نازل شده است، مطابق ديدگاه نخست مكى به شمار مى‌آيند چون در شهر مكه نازل شده‌اند، اما مطابق ديدگاه سوم سوره و آيه مدنى خواهند بود، زيرا پس از هجرت نازل شده‌اند.

برخى بر اين باورند كه دو ديدگاه اول به‌ويژه ديدگاه نخست كه ملاك مكى و مدنى بودن آيات را مكان نزول مى‌شناسد، در ميان قدما شهرت داشته است و ديدگاه يا تعريف سوم در ميان متأخران شهرت دارد[٣]. گر چه در مورد شهرت دو ديدگاه اول ميان قدما ترديد داريم، اما مسلماً همه متأخران بر ناقص‌

[١] . ر. ك: بدرالدين زركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢٧٤.

[٢] . ر. ك: محمد عبدالعظيم زرقانى، مناهل العرفان، ج ١، ص ١٧٨.

[٣] . ر. ك: نكونام، درآمدى بر تاريخ گذراى قرآن، ص ١٨٠.