در اصطلاح سلف، تنزيل بر مورد نزول گفته مى‌شود. اين مورد مى‌تواند يك واقعه خاص باشد كه سبب نزول آيه شده است، ولى تأويل مفهوم عامى است كه از آيه برداشت مى‌شود و قابل انطباق بر جريانات مشابه است. در برخى تعابير به اين دو اصطلاح ظهر و بطن نيز گفته مى‌شود كه ظهر همان تنزيل و بطن همان تأويل است زيرا ظاهر آيه همان مورد نزول را مى‌رساند و در بطن آيه مفهوم گسترده‌ترى نهفته است ....[١]

استاد در التمهيد دو مثال براى دو جهت تنزيل و تأويل آيه آورده‌اند و در علوم قرآنى فارسى آن دو مثال را براى قاعده اصولى‌ العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب‌ قرار داده‌اند و در هر دو بحث به گستره دلالت آيات شريفه نظر دارند كه در پرتو روايات مكتب اهل بيت (ع) در يافته‌اند.

نمونه اول، آيه شريفه ١١٥ بقره:

وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ.

سبب و مورد نزول اين آيه، پاسخ‌گويى به اغراض يهوديان است كه پس از تغيير قبله از بيت‌المقدس به سمت كعبه قصد داشتند حقانيت اين تشريع الهى را در نظر مردم زير سؤال برند. اما خداوند با نزول آيه فوق بيان داشت كه كعبه يا بيت‌المقدس يك امر اعتبارى محض است كه براى ايجاد وحدت در صفوف نمازگزاران به آن دستور داده شده است و خداوند در تنگناى جهت خاص قرار نمى‌گيرد.[٢] اما تا اينجا دلالت آيه به سبب و مورد نزول محدود شده و اين همان تنزيل يا ظهور آيه است. اما بر اساس قاعده‌ العبرة بعموم اللفظ ... از مورد نزول و ظاهر آيه صرف‌نظر كرده و در پرتو روايتى از معصومان، با اين آيه استدلال مى‌شود بر جواز نماز مستحبى در حالت سواره به هر سمتى كه (مركب) در حركت است. و اين همان تأويل و بطن آيه مذكور است.[٣]

نمونه دوم آيه شريفه ١٨ جن است:

[١] . محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ١٠٠؛ نيز ر. ك: محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، صص ٢٦٠- ٢٥٥.

[٢] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، صص ٢٥٨- ٢٥٧؛ محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، صص ١٠٢- ١٠١.

[٣] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ١، صص ٢٥٧- ٢٥٥؛ محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ١٠٠.