معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٠١ - تفاوت سبب نزول با شأن نزول

در نتيجه اين امور، آيات و احياناً سوره‌هايى در پى آن‌ها و به خاطر آن‌ها نازل شده است و اين امور در زمان نبوت رسول خدا (ص) روى داده است.[١]

استاد معرفت در تعريف اسباب نزول دو تعبير دارند، در يك تعبير اين دانش را چنين معرفى كرده‌اند:

قرآن، تدريجى و در مناسبت‌هاى مختلف نازل شده است، بر حسب اقتضا اگر حادثه‌اى پيش مى‌آمد يا مسلمانان دچار مشكلى مى‌شدند، يك يا چند آيه و احياناً يك سوره براى حل مشكل نازل مى‌گرديد. پس واضح است كه آيات نازل شده در هر مناسبتى به همان حادثه و مناسبت نظر دارد.[٢]

در تعبير دوم در مقام تفاوت سبب نزول با شأن نزول مى‌گويد:

سبب نزول حادثه يا پيش‌آمدى است كه متعاقب آن آيه يا آياتى نازل شده باشد، و به عبارت ديگر آن پيش‌آمد باعث و موجب نزول گرديده باشد.[٣]

تفاوت سبب نزول با شأن نزول‌

امروز در منابع فارسى و ميان قرآن‌پژوهان و مفسران معاصر در ايران، اصطلاح شأن نزول بسيار متداول است، كتاب‌هايى نيز با همين عنوان منتشر شده است.[٤] در اين تفاسير و منابع، شأن نزول دقيقاً به جاى سبب نزول در منابع عربى به كار رفته و مرادف آن شمرده شده است. اصطلاح شأن نزول را بايد مصطلحى معاصر شمرد كه پيشينه تاريخى ندارد، اما منشأ آن در برخى تفاسير كهن فارسى مانند كشف الاسرار ميبدى‌ و روض الجنان ابوالفتوح رازى‌ ديده مى‌شود. در اين تفاسير گاه تعبيرى به اين مضمون به كار رفته است: اين آيه در شأن فلانى نازل شد؛ به نظر مى‌رسد تعابير مشابه اين عبارت، منشأ پيدايش اصطلاح شأن نزول شده و سپس كاربرد آن در ايران معاصر رواج‌

[١] . سيدمحمدباقر حجتى، اسباب النزول، ص ٢٠.

[٢] . ر. ك: محمدهادى معرفت، علوم قرآنى، ص ٩٧.

[٣] . همان، ص ١٠٠.

[٤] . براى نمونه: نمونه بينات در شأن نزول آيات، تأليف محمدباقر محقق.