معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٠٠ - ١ تعريف اسباب نزول

جهت‌گيرى كلى روايت تنقيص منزلت پيامبر و فضيلت‌سازى براى خليفه دوم است- در دو كتاب‌ التمهيد و التفسير الاثرى‌ متفاوت است. استاد در تفسير، اين روايت را سر بسته و به‌صورت كلى نقد كرده است و در واقع آن را به جهت ضعف آشكارش، از نقد بى‌نياز دانسته‌اند در حالى‌كه در التمهيد به تفصيل اين روايت را به نقد كشيده‌اند.

همچنين استاد معرفت در ضمن مقاله‌اى در موضوع جايگاه و نقش اهل بيت در قرآن به نقل رواياتى پرداخته‌اند دال بر اين‌كه امام‌ على‌ (ع) به سبب نزول، شأن نزول، مورد نزول و مكان و زمان نزول همه آيات قرآن، آگاهى كامل داشته و جز آن حضرت، هيچ يك از صحابه به پايه ايشان در علم به اسباب و زمينه‌ها و مورد نزول آيات نمى‌رسيده است. حضرت اين همه را خود شاهد بوده‌اند، و در موارد اندكى نيز كه بر اثر مأموريتى شاهد نزول آيه‌اى نبوده‌اند، بعداً به‌طور مستقيم از رسول خدا تعليم گرفته‌اند.[١]

١. تعريف اسباب نزول‌

شايد به دليل روشن بودن مفهوم اسباب نزول، دانشمندان گذشته در صدد تعريف اين مصطلح بر نيامده‌اند. تعابير معاصران در تعريف اسباب نزول گرچه مختلف است، اما در مفهوم اين مصطلح اختلاف نظرى ديده نمى‌شود. علامه‌ طباطبايى‌ در تعريف آن گفته است:

زمينه‌هايى را كه موجب نزول سوره يا آيه مربوطه مى‌شد، اسباب نزول گويند.[٢]

برخى قرآن‌پژوهان اين تعريف كلى را به اين شكل باز كرده‌اند:

اسباب نزول عبارت است از حادثه‌اى نسبتاً مهم و جالب و يا سخت خطرناك و زشت كه روى مى‌داد، يا سؤالاتى را كه مردم با رسول اكرم در ميان مى‌گذاشتند، و يا اوضاع و شرايطى براى مسلمانان پديد مى‌آمد كه بايد موضع‌گيرى آن‌ها در برابر اين اوضاع و شرايط مشخص گردد، و

[١] . مجموعه سخنرانى‌ها و مقالات، چهارمين كنفرانس، ص ٤١ به بعد.

[٢] . علامه طباطبايى، قرآن در اسلام، ص ١٠٣.