معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٩٠ - رهيافت ششم انكار نزول(قرآن محصول تجربه دينى)

معتقد است مقصود آيه، بيان عظمت و شأن قرآن فعلى در علم ازلى الهى است كه اين قرآن از كيد خائنان و تحريف مبطلان مصون مانده است.

اي عظيم شأنه «في لوح محفوظ» اي قدّر في علمه تعالي أنّه يبقي محفوظاًعن كيد الخائنين و تحريف المبطلين لايمسّوه بسوء ابداً.[١]

استاد به تحليل اين سه آيه شريفه بسنده و تحليل ديگر آيات را به تفسير خود واگذار مى‌كند كه متأسفانه عمر با بركتش بر آن وفا ننمود.

رهيافت ششم: انكار نزول (قرآن محصول تجربه دينى)

يكى از رهيافت‌ها به اصل وحى و نبوّت، رهيافت تجربى دينى بود. بنابراين، حقيقت وحى يك نوع حالت روانى، كشفى، و مواجهه با مقام الوهى است كه در آن، فاعل تجربه به مكاشفه الوهى نائل مى‌شود يا جلوه‌اى از خداوند بر وى ظهور يا تجلّى مى‌يابد. فاعل تجربه، ماحصل و نتيجه و پيام كشف و تجربه خود را پس از بيدارى، باز مى‌گويد و آن، متن دينى قرار مى‌گيرد. بر اين اساس، هيچ گزاره‌اى از سوى خداوند به‌صورت وحى به پيامبر ابلاغ نشده، بلكه وحى و قرآن، تفسير پيامبر از تجربه دينى خود است.

لازمه صريح ديدگاه پيشين- همان طور كه خود طرّاحان بدان اعتراف دارند- تأثّر تجربه دينى و در نتيجه انفعال وحى و قرآن از محيط و اقليم است؛ چنان كه در اين باره نوشته‌اند:

قرآن با حفظ روح و امّهات و محكماتش، تدريجى‌النّزول و تدريجى‌الحصول شد؛ يعنى تكوّن تاريخى پيدا كرد. اين‌ها در قرآن و در سخنان پيامبر منعكس مى‌شد و اگر پيامبر، عمر بيش‌ترى مى‌كرد و حوادث بيشترى بر سر او مى‌باريد، لاجرم مواجهه و مقابله‌هاى ايشان بيشتر مى‌شد و اين است معناى آنكه قرآن مى‌توانست بسى بيشتر از اين باشد كه هست ... چنان نبود كه پيغمبر يك كتاب از پيش تأليف شده را در اختيار مردم بگذارد.[٢]

لازمه ديدگاه مذكور اين است كه وحى بيرونى، فرشته و آيات بيرونى و

[١] . محمدهادى معرفت، التمهيد، ج ٣، ص ٣٤.

[٢] . عبدالكريم سروش، بسط تجربه دينى، صص ٢١- ٢٠.