معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٢٤ - تفسير ترتيبى يا موضوعى؟

حجيه ظواهر و روش نقد و بررسى روايات،[١] نشان مى‌دهد كه صاحب‌نظرانه وارد تفسير مى‌شود و در تفسير اثرى بين روايات فريقين به داورى مى‌نشيند.

تذكر: ايشان روش تفسير به رأى را نيز در كتاب ذكر مى‌كند و آن را توضيح داده، سپس مردود اعلام مى‌كند و در مورد پرهيز از تفسير به رأى هشدار مى‌دهد.[٢]

پنجم: اسلوب‌شناسى التفسير الاثرى الجامع‌

تفسير ترتيبى يا موضوعى؟

تفسيرهاى قرآن كريم در طول تاريخ اسلام با دو روش تفسير ترتيبى و موضوعى انجام گرفته است. يعنى اكثر مفسرين براى تفسير قرآن از آغاز قرآن يا آغاز يك سوره شروع و آيه به آيه آن را تفسير كرده‌اند. مثل تفسير مجمع البيان‌، تبيان‌، الميزان‌ و ...

ولى برخى از تفاسير به‌ويژه در قرن حاضر به اسلوب تفسير موضوعى روى آورده‌اند يعنى يك موضوع خاص را در تمام آيات قرآن كه مربوط به آن موضوع بوده، مورد بررسى قرار داده‌اند. مثل تفسير پيام قرآن‌، مكارم شيرازى‌، منشور جاويد، آيت‌الله‌ جعفر سبحانى‌ و تفسير موضوعى قرآن مجيد، آيت‌الله‌ عبداللَّه جوادى آملى‌.[٣]

مؤلف محترم در التفسير الاثرى الجامع‌، غالباً از شيوه تفسير ترتيبى استفاده كرده است. براى مثال در جلد اول، تفسير حمد را از بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌ آغاز و به‌ وَ لَا الضَّالِّينَ‌ ختم كرده است.[٤]

اما گاهى تا حدودى از اسلوب تفسير موضوعى نيز بهره برده است از جمله:

[١] . همان، صص ٣١، ٥٦، ٦٣، ٧٠، ٢١٩.

[٢] . همان، ص ٥٥.

[٣] . براى اطلاع از تفاوت‌هاى روش تفسير موضوعى و ترتيبى ر. ك: منطق تفسير قرآن( ٢) روش‌ها و گرايش‌هاى تفسير قرآن، نگارنده، ص ٤٨٣؛ روش‌ها و گرايش‌هاى تفسيرى، حسين علوى‌مهر.

[٤] . محمدهادى معرفت، التفسير الاثرى الجامع، ج ١، صص ٣٩٨- ٣٦٣.