معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٩٩ - ح دوران جمعآورى و تأليف روايات تفسيرى

استفاده مى‌كردند. بسيارى از احاديث تفسيرى‌ ابن عباس‌ از على‌ (ع) است.[١]

البته صحابيان و تابعان خود نيز قرآن را تفسير مى‌كردند و روايات تفسيرى زيادى از ابن عباس‌ و ديگران باقى مانده است.[٢]

در اين دوره، كم‌كم روايات تفسيرى در مجموعه‌هايى گردآورى شد كه به نام كتاب‌هاى تفسير روايى مشهور است.

ح. دوران جمع‌آورى و تأليف روايات تفسيرى‌

اوّلين رساله از اين مجموعه‌ها در شيعه، كتاب تفسير منسوب به امام‌ على‌ (ع) است كه طى يك روايت مفصّل در آغاز تفسير نعمانى‌ آمده است.[٣]

نيز يكى ديگر از آن‌ها، مصحف على بن أبى‌طالب‌ است كه علاوه بر آيات قرآن، تأويل، تفسير و اسباب نزول را بيان كرده است. هرچند كه اين كتاب اكنون در دسترس ما نيست.[٤]

و نيز تفسير منسوب به امام‌ باقر (ع) (١١٤- ٥٧ ق) كه‌ ابوالجارود آن را حكايت كرده است.[٥] و نيز تفسير منسوب به امام‌ صادق‌ (ع) (١٤٨- ٨٣ ق) كه به‌طور پراكنده در كتاب‌ حقايق التفسير القرآنى‌ آمده است.[٦]

سپس از تفسير على بن ابراهيم قمى‌ (٣٠٧ ق) و فرات كوفى‌ (زنده در سال ٣٠٧ ق) و تفسير عيّاشى‌ (م بعد از ٣٢٠ ق) و تفسير نعمانى‌ (م بعد از ٣٢٤ ق) و تفسير منسوب به امام‌ حسن عسكرى‌ (م ٢٥٤) مى‌توان نام برد.

البته روايات فقهى پيامبر و اهل بيت (ع) نيز كه نوعى تفسير براى آيات‌

[١] . قال ابن عباس: جلّ ما تعلّمت من التفسير، من عليّ بن أبي‌طالب؛ بحار، ج ٨٩، صص ١٠٦- ١٠٥.

[٢] . ر. ك: التفسير و المفسّرون، دكتر ذهبى و آيت‌الله معرفت،( مبحث ابن عباس).

[٣] . اين رساله گاهى تحت عنوان« رساله المحكم و المتشابه»، به سيد مرتضى نسبت داده مى‌شود و در مجلدات قرآن بحارالانوار نقل شده است. ر. ك: سيد حسن صدر، تأسيس الشيعه لعلوم‌الاسلام، ص ٣١٨.

[٤] . ر. ك: محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٨٩، ص ٤٠؛ محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ١، ص ٢٩٢؛ سيد محمد على ايازى، سير تطوّر تفاسير شيعه، ص ٢٨.

[٥] . ابن نديم، الفهرست، ص ٣٦.

[٦] . سير تطوّر تفاسير شيعه، ص ٣٩.