معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٨١ - ٩ تبارناشناسى مكتبى و جغرافيايى

تاريخِ زاد و مرگ آنان، ميوه‌هايى معطّر دارد كه به كاروان دانش و دانشيان نيروى فراوان مى‌دهد.

استاد معرفت- رحمةالله عليه- از انجام اين كار تن زده كه چرايى آن هنوز براى ما روشن نيست. آرى! ايشان تنها زيست‌نامه سه تن از تابعان را به ترتيب تاريخى ياد كرده است. اين ترتيب هم آن‌گاه پذيرفتنى است كه سنجه چينش، سال‌مرگ تابعان باشد، ليكن اگر معيار اين چينش را سال‌زاد آنان بدانيم، ترتيب تاريخى به هيچ روى مراعات نشده است؛ زيرا سعيد بن جُبَير كه در سال ٤٦ ه. ق به دنيا آمده، پيشتر از سعيد بن مسيب‌، كه در سال ١٥ ه. ق زاده، ياد شده است. همان‌سان كه پيشتر آورديم، استاد معرفت- قدّس سرّه- در چاپ دوم، فصلى سودمند را به نام «قرآن‌پژوهان سترگِ پس از تابعان»[١] بر جلد دوم افزوده است، آنجا چيدمان آن كسان را به ترتيب تاريخى سامان داده است. اى كاش درباره صحابيان و تابعان نيز چنين مى‌كرد!

٩. تبارناشناسى مكتبى و جغرافيايى‌

زيست‌نامه تابعانى كه نامشان در كتاب آمده، دچار ابهام‌هايى است: نخست آنكه تبار مكتبى آنان نامعلوم است كه آيا در كدامين مكتب تفسيرى باليده‌اند؟ دوم آنكه جغرافياى كارى آنان و ديارى كه در آن از دنيا رفته‌اند، گزارش نشده است. ابهام‌زدايى از كاستى نخست به قرآن‌پژوهان يارى مى‌رساند تا گستره و تأثير مكتب‌هاى تفسيرى را در جهان اسلام بشناسند و خاستگاه نگرگاه‌هاى تفسيرى و كلامى عالمان هر ديار را به آسانى در يابند و ... همان‌سان كه روشن شدن ابهام دوم، راز كاميابى يا ناكامى پيروان مكتب‌هاى تفسيرى را فراروى پژوهشگران مى‌نهد و ... سوم آنكه سال‌زاد و سال‌مرگ برخى تابعان ياد نشده است، مانند الحارث بن قيس الجُعفى الكوفى‌.[٢]

[١] . همان، ج ٢، صص ٤٢٤- ٣٨٢.

[٢] . همان، چ ١، ج ١، ص ٤١١، چ ٢، ج ١، ص ٣٤٨.