است و كثرت تركيبى در ذات او ظاهر گرديده، براى اين كه از مركب و بسايط- مانند تركيب اول‌[١]- و يا از مركبات و بسايط- مانند تركيب دوم‌[٢] و آن‌چه پس از آن است- پديد آمده، و منتهاى اين بخش را كه آخرين بخش است اگر متنازل اعتبار كنيم؛ تركيب فزونى و تضاعف مى‌يابد و كثرت انسان نيز متوقف بر اجتماع تمام حقايق اسمائى و سبب‌ها و توجهات تمام نسبت‌هاى الهى و كونى وجودى- از تمام مراتب كه كلياتش محدود در مراتب پنج‌گانه است- مى‌باشد.

٧١٤/ ٣ از اين جهت بود كه انسانه نمونه همه (مراتب) گشت و شايستگى جامع خلافت حق تعالى را يافت، در اين حال چه شايستگى‌اى برتر از اين كه مانند مولا و سرور خودش باشد؟ او است كه بالا برنده و پائين آورنده است. و اما اگر از جهت بالا رفتنش به سبب تحليل تركيب و تقليل وسايط اعتبار شود، پايان كار قلم اعلا و مهيّمون از هر جهتى، و كاملان و افراد- از برخى جهات- است.

٧١٥/ ٣ و مناسب اين مقام بيان مراتب پنج‌گانه را كه مراتب كلّى تعيّنات و چگونگى شمول و فراگيرى آنها است لازم مى‌آورد.

٧١٦/ ٣ اما مراتب را حضرت شيخ قدس سره در كتاب نفحات بيان داشته و گفته:

خداوند سبحان مرا در مشهدى عالى و شريف و نورانى بر حقيقت علم و مراتب تفصيلى و احكام پنهان و آشكار و دينى بلند مرتبه و لدنّى عالى آن آگاهى بخشيد كه مراتب اصلى آن محدود در مراتب پنج‌گانه كلى الهى است؛ و اين همان غيبى است كه مشتمل بر اسماء و صفات و اعيان ممكنات و معانى مجرد و تجليات است، و در مقابل آن مرتبه شهادت و حسّ و ظهور و آشكارى است؛ و بين آن دو؛ وسطى است كه جامع بين هر دو طرف بوده و اختصاص به انسان دارد، و بين غيب و اين وسط مرتبه ارواح عالى و روح اعظم و آن‌چه كه به فرمان عالى- از آن جهت كه قلم ناميده شده- نقش گرديده مى‌باشد، و بين شهادت و وسط نيز مرتبه عالم مثال مقيد و مقام صحف الهى و كتبى كه از كتاب ربانى متفرع و منشعب شده‌

[١] - تركيب اول از عناصر چهارگانه مانند اخلاط و يا معادن است.

[٢] - براى اين كه عضو مركب از اخلاطى چند است كه آن از عناصر است، و تركيب انسان را از اعضاء- كه در مرتبه سوم است- قياس بر اين كن.