ترجمه مصباح الانس ابن فناري (شرح مفتاح الغيب صدرالدين قونوى) - خواجوي، محمد - الصفحة ٦٨١ - سئوال چهارم چگونه انسان پديد آمده است؟

حقيقت آن‌چه را كه حق تعالى اراده ايجادش را كرده است، سپس (گوييم:) تعيّن وجودى و احكام آن به حسب تعيّن آن شأنى است كه همان اسم مى‌باشد.

٨٠/ ٥ اگر گويى: متماثلات و همانندهايى كه در صورت معلوميت- يعنى حقيقت مشترك- با هم اتحاد دارند؛ چگونه احكام و صور آنها با هم اختلاف دارند؟ در حالى كه مدبّر و اداره كننده همگان اسمى است كه به اين حقيقت تعيّن يافته است؛ بنابراين اسماء نيز متماثل و همانند هم‌اند؟

٨١/ ٥ گويم: بين هر اسمى با اسمى ديگر فرق‌هاى گوناگون است- اگرچه مثل هم بودن توّهم شود- براى اين‌كه اتحاد دو چيز از تمام جهات محال و ممتنع است، بنابراين اختلاف جز به واسطه اختلاف بعضى از حقايقى كه مجموع از آنها تعيّن يافته نمى‌باشد، پس به سبب اين براى هر مجموعى اسمى مستقل تعيّن پيدا مى‌كند و تكرار در تجلى محال است، چون پيش از اين گفته شد كه آن (تكرار در تجلى) بيهوده و تحصيل حاصل است.

سئوال چهارم چگونه انسان پديد آمده است؟

محتمل است سئوال از چگونگى وجود او از آن جهت كه صادر از حق تعالى است و حق تعالى پديد آورنده او است و (سئوال) از چگونگى او كه به حسب مراتب سير و اطوار استيداعى و استقرارى او حاصل آمده است باشد ٨٢/ ٥ جوابش اين‌كه: كيفيت و چگونگى وجود از حيث نفس (خود) ايجاد نه هويدا مى‌شود و نه آشكار، چون آن مقام حيرت كاملان است؛ اما چگونگى و كيفيّتى كه به واسطه تعلق ايجاد- به حسب اطوار مذكور- حاصل آمده است هويدا و آشكار مى‌شود، ولى نه آن گونه كه در علم حق تعالى مى‌باشد، بلكه هويدا شدنى كه از جهت كمال و نقص- به حسب نسبت ناظر در مرتبه و متفكّر در آن- متفاوت است، يعنى هر مناسبتى كه با آن در حال نظر در آن و مشاهده آن‌چه كه در آن است و به حسب بهره‌وريش از اين مرتبه و مقتضى حكم آن (مرتبه) در او به دست آمده حاصل مى‌باشد، يعنى به حسب علم او كه به مرتبه و آن‌چه در مرتبه‌