آنان كه بدانها وجود را از حق سبحان گرفته‌اند اقتضا مى‌كند، و نيز از حيث لوازم اين استعدادها كه تابع آنهايند، و آنها احوال ثابت آنان‌اند در علم ذاتى ازلى حق تعالى، و كليات اين احوال امور چهارگانه‌اند كه در حديث گفته آمد، و آنها عمر و روزى و اجل و سعادت و شقاوت است.

١١٢٥/ ٤ و آيات تقدير و پاداش و كيفر دادن در كتاب الهى ناظر به اين است و مجمل آن بيان الهى است كه: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ‌، يعنى: هر كس هموزن ذره‌اى نيكى كرده باشد (پاداش) آن را خواهد ديد و هركس هموزن ذره‌اى بدى كرده باشد (كيفر) آن را خواهد ديد (٧- ٨ زلزال) و محل اجتماع آنها از مدارات پنج‌گانه دينى- غير از اعتقادات- است، يعنى حكمت عملى كه تقسيم به عبادات و معاملات و مزاجر (باز دارنده‌ها) مى‌شود و در ابواب فقه بيان مى‌گردد، و نيز (تقسيم) به آدابى كه در علم اخلاق گفته شده مى‌شود، و اين بدان جهت است كه مرتبه عبدانيّت (بندگى) مقتضايش خوبى حال بنده و سازگاريش به طاعت ذاتى است كه كمال آن محو ذات است و (طاعت) صفاتى كه كمال آن محو صفات است و (طاعت) افعالى تكليفى كه كمال آن تسليم و رضا است و بدى حال او و ناسازگاريش به واسطه معصيت و مخالفت، براى اين‌كه مخالفت اثر دورى و مباينت است، هم‌چنان كه موافقت اثر قرب و مناسبت است كه خواننده به عدالت استقامت احديت است كه عبارت از رأس و قلّه هر كمال است، و اساس اين احوال سرّ مجازات (جزا دادن) بزرگ اوّلين بين حق و ماهيات قابل- كه شئون اويند- به گرفتن تعيّن و دادن وجود اضافى مى‌باشد؛ براى اين‌كه تكليف بر آن پايه است.

١١٢٦/ ٤ و بيان آن همان است كه حضرت شيخ قدس سره در تفسير «اياك نعبد» بيان داشته‌[١] كه: هر امرى كه در مراتب تفصيل ظاهر مى‌شود، ناگزير بايد ظاهر بين دو اصل- در يكى از مراتب نكاح‌هاى پنج‌گانه- باشد، و دو اصل عبارت از مرتبه وجوب و امكان است، و يا بگو: مرتبه اسماء و اعيان، و مشخص و معلوم است كه احديت حق تعالى اقتضاى ايجاد

[١] - در تمام نسخه‌ها در تفسير اياك نعبد آمده؛ ولى اين را حضرت شيخ قدس سره در تفسير مالك يوم الدين بيان داشته است. م